Na berichten over de bestorming en plundering door rebellen van verschillende centra waar oude boeken en waardevolle documenten worden bewaard die getuigen van de rijke geschiedenis van Timboektoe, luidt UNESCO directeur-generaal Irina Bokova de noodklok. Ze roept alle betrokken autoriteiten, met inbegrip van de strijdende partijen, de regeringen van buurlanden, Interpol, douanes, de kunstmarkt en verzamelaars op om waakzaam te zijn voor pogingen om gestolen artefacten uit deze centra te verhandelen.

"Berichten over hoe rebellen de controle overnamen van Timboektoe's Ahmed Baba Institute of Higher Islamic Studies and Research (IHERI-AB) en andere culturele instellingen, baren grote zorgen," aldus Irina Bokova. "Deze centra bevatten oude documenten, ter plaatse geschreven of gekopieerd, aangekocht op markten in Noord-Afrika, Al-Andalus of de Mashriq, of opgestuurd door pelgrims uit verafgelegen islamitische landen. Veel daarvan dateren uit de glorietijd van Timboektoe tussen de 12de en 15de eeuw. Ze behandelen een grote variëteit aan onderwerpen, van religieuze studies tot wiskunde, geneeskunde, sterrenkunde, muziek, literatuur, poëzie, architectuur, esoterische gebruiken enz… en getuigen van de rijke geschiedenis van Timboektoe als kruispunt van culturen en verzamelplaats van kennis.

"Dit erfgoed moet beschermd worden. De burgers van Timboektoe komen op straat om het te beschermen en ik waardeer hun moed. Maar ze hebben onze hulp nodig. Ik roep alle betrokkenen dan ook op om uiterst waakzaam te zijn en om samen te werken om het verlies van deze schatten te verhinderen. Ze zijn immers van grote waarde voor de hele mensheid," aldus Bokova.

De directeur-generaal van UNESCO nam contact op met de overheid van landen die een grens delen met Mali om hen te herinneren aan de bepalingen van de UNESCO-conventie inzake de te nemen maatregelen teneinde de illegale invoer, uitvoer of transfer van cultuurgoederen te verbieden of te beletten uit 1970. Mali en zijn buurlanden zijn gebonden door deze Conventie, het enige internationale instrument dat specifiek gericht is op het bestrijden van de illegale handel in cultuurgoederen. In het bijzonder wees de directeur-generaal de overheden op artikel 9 van de Conventie dat landen oproept om "deel te nemen aan een gezamenlijke internationale inspanning om de nodige maatregelen te bepalen en te treffen om de export, de import en de internationale handel van cultuurgoederen te controleren."

Mali is eveneens partij bij de Den Haag Conventie over de bescherming van cultuurgoederen in geval van een gewapend conflict (1954).

UNESCO voert het secretariaat van de Den Haag Conventie en zijn twee Protocollen en van de Conventie van 1970. De Organisatie biedt Mali en zijn buurlanden technische ondersteuning aan om beide internationale verdragen toe te passen.

Eerder riep de directeur-generaal van UNESCO reeds op tot de bescherming van het onroerend patrimonium van Timboektoe, dat staat ingeschreven op de Werelderfgoedlijst.

• UNESCO beschermt erfgoed in geval van een gewapend conflict
• UNESCO bestrijdt de illegale handel in cultuurgoederen
• Timboektoe op de UNESCO Werelderfgoedlijst

In UNESCO info 82 lees je onder meer:

De onzichtbare additieven in ons water: Chemische stoffen waarover niemand zich eerder zorgen maakte, komen steeds vaker voor in het milieu en het (drink)water. Deze vaststelling verdient meer aandacht omdat er mogelijks gevaar bestaat voor mens en natuur. UNESCO zet het probleem op de agenda.

Twee op drie kinderen in Afrika kunnen niet naar de middelbare school: Er zijn onvoldoende plaatsen op de schoolbanken in het secundair onderwijs. Meisjes zijn hiervan het grootste slachtoffer maar overal zijn er aanzienlijke investeringen nodig om jonge mensen de kans te geven om aan armoede te ontsnappen.

Waarom geen vrouw in de wetenschap? Er is geen enkele reden waarom vrouwen niet even goed als mannen kunnen presteren in de wetenschappelijke wereld. UNESCO en L'Oréal startten een internationaal programma om vrouwen te stimuleren om te kiezen voor wetenschappen. Het nationale luik van dit programma kende onlangs drie beurzen toe aan jonge onderzoeksters.

Kindsoldaten een nieuwe toekomst bieden: UNESCO Goodwill Ambassadeur Forest Whitaker spreekt over zijn inzet om kinderen en jongeren die buiten hun wil in een wereld van geweld terechtkwamen, te helpen om hun leven terug op een spoor te krijgen dat uitzicht biedt op een volwaardige toekomst.

Nieuwe kinderboekenreeks voor Afrika: Educatieve reeks kinderboeken snijdt gevoelige thema's aan en bevordert de sociale ontwikkeling van kinderen.

Een bijzondere plaats voor de verbeelding: Sinds het begin van de 21ste eeuw openden talrijke virtuele bibliotheken de deuren op het internet en zit het e-boek duidelijk in de lift. Zullen deze nieuwe media het papier inhalen en achterlaten? De Chileense schrijver Antonio Skármeta meent van niet en denkt dat het 'traditionele' boek de digitale storm zal doorstaan.

Geheugen van de wereld opgefrist: Het register waarmee UNESCO wil zorgen dat ons collectief geheugen niet afbrokkelt is uitgebreid met zeven bijzondere voorbeelden van documentair erfgoed.

Kan poëzie de wereld redden? UNESCO lanceert een programma in het teken van interculturele dialoog gebaseerd op het werk van Tagore, Neruda en Césaire.

Opleidingen journalistiek versterken in Afghanistan: Als onderdeel van haar inspanningen om het onderwijs in Afghanisten tot internationaal niveau op te krikken, helpt UNESCO bij het opstellen van een aangepast curriculum journalistiek -  wat meteen ook de democratie in het land ten goede komt.

Download UNESCO info 82

UNESCO info verschijnt vier keer per jaar. Abonnementen lopen per kalenderjaar. Voor 10 euro valt het tijdschrift bij je in de bus. Bestellen kan via info@unesco-vlaanderen.be

In UNESCO info 80 lees je onder meer:

Falend onderwijs wakkert Arabisch vuur aan: De politieke crisis die het Midden-Oosten en Noord-Afrika in zijn greep houdt, is het gevolg van jaren van wanbeheer door zelfingenomen regimes die zich niet bekommerden om de behoeften van jongeren en het potentieel van het onderwijs.

Het verborgen slachtoffer van conflicten: Kinderen die gewapende conflicten meemaken blijven vaak verstoken van onderwijs, een gemis dat zich nog generaties lang kan laten voelen na het uitdoven van het geweld.

Het Internationaal Jaar van de Bossen: De Verenigde Naties vestigen de aandacht op het grote belang van de bossen en hopen zo te inspireren tot een betere bescherming van deze kostbare ecosystemen.

De interne keuken van een vernieuwde website: Het UNESCO Platform Vlaanderen gaf zijn website een grondige makeover. De site is meer dan ooit de bron bij uitstek voor nieuws en achtergrond over de werking van UNESCO.

Lokale radio voor duurzame ontwikkeling: Een met steun van UNESCO opgerichte lokale radiozender moet de bevolking van Cap Rouge in Haïti helpen om te werken aan de ontwikkeling van hun gemeenschap.

Bescherming van cultuurgoederen bij gewapend conflict: België ratificeert het tweede protocol van Den Haag en kan daardoor zowel nationaal als internationaal bijdragen tot een betere bescherming van cultureel erfgoed.

Herdenking van de Holocaust: UNESCO zet zich in om de herinnering aan de slachtoffers van de Holocaust levendig te houden en om racisme en xenofobie te bestrijden via het onderwijs.

Nieuwe zusterorganisatie voor UNESCO: De Verenigde Naties lanceren een nieuwe organisatie om vrouwenrechten beter te beschermen en gendergelijkheid te propageren: UN Women.

Waarschuwingssysteem voor aardbevingen in Nepal: Geologen verwachten dat Nepal in de nabije toekomst zal getroffen worden door een aardbeving die tien keer krachtiger is dan deze die recent Haïti trof. UNESCO zal er een systeem uitbouwen voor de voorspelling van aardbevingen.

Download UNESCO info 80

UNESCO info verschijnt vier keer per jaar. Abonnementen lopen per kalenderjaar. Voor 10 euro valt het tijdschrift bij je in de bus. Bestellen kan via info@unesco-vlaanderen.be

Francine Tissot, vooraanstaand experte inzake Afghaanse cultuur, wil de herinnering aan de verspreide en teloorgegane collectie van het museum levendig houden. Daarom verzamelde ze de voorbije decennia systematisch informatie over de objecten die tot 1985 in het museum werden tentoongesteld of deel uitmaakten van de reservecollectie. Dit overzicht wordt geïllustreerd met meer dan 1.600 foto's en tekeningen. Het werk is van groot belang voor Afghanistan bij het rehabiliteren van zijn historisch geheugen en het opsporen van zijn verloren meesterwerken.

U kan het boek rechtstreeks bestellen via Unesco Publishing: bestel hier

De conventie wordt artikel per artikel afgewogen, net als de regels voor de uitvoering ervan en de er aan toegevoegde protocollen. Dat gebeurt onder meer aan de hand van de tijdens de voorbereiding van de conventie gebruikte documenten en met archiefmateriaal van de UNESCO over de wijze waarop de conventie de voorbije 40 jaar tijdens verschillende conflicten is toegepast.

Er is ook aandacht voor andere conventies die de UNESCO in verband met cultureel erfgoed ontwikkelde en er wordt een lans gebroken voor een meer algemene en praktische benadering van de bescherming van culturele eigendom tijdens conflicten. Het is een waardevol werk voor beleidsmakers nu de publieke opinie meer dan ooit overtuigd is van het belang en de noodzaak van de bescherming cultureel erfgoed.

U kan het boek rechtstreeks bestellen via Unesco Publishing: bestel hier

UNESCO info 64

Witte raven: Er zijn meer vrouwelijke researchers dan ooit maar toch hebben vrouwen in dit domein nog een grote achterstand op hun mannelijke collega's, niet in het minst op de hoogste sporten van de professionele ladder.

Conventie Culturele Diversiteit van kracht: Een plotse golf van nieuwe ratificaties zorgde ervoor dat de Conventie over de Bescherming en Promotie van de Diversiteit van Culturele Expressies op 18 maart 2007 van kracht werd.

Jongeren over interculturele dialoog: In de aanloop naar het internationaal Jeugdforum brengt de UNESCO jongerenvertegenwoordigers van verschillende regio's samen om acties ter bevordering van de interculturele dialoog te bespreken. De Vlaamse deelneemster aan zo'n bijeenkomst brengt verslag uit.

Een internationaal forum voor migranten: Via een radiomarathon en een website krijgen migranten van over de hele wereld een forum aangeboden om hun stem te laten horen over de kwesties die hen aanbelangen.

Antidopingconventie schiet uit de startblokken: Met Justine Henin als uithangbord voor de strijd tegen doping, is de UNESCO Antidopingconventie op 1 februari 2007 in werking getreden.

Afrikaanse hersenvlucht tegengaan: De Japanse overheid financiert een beursprogramma waarmee de UNESCO jonge wetenschappers de kans geeft om zich in het buitenland verder te bekwamen zonder dat ze daarvoor hun thuisland de rug moeten toekeren.

Persvrijheid op het internet: Het internet is het symbool bij uitstek voor de vrije uitwisseling van ideeën en informatie. Maar is het internet wel zo vrij als we denken en komt die vrijheid niet steeds meer in het gedrang?

Nieuwe media openen nieuwe wereld: De UNESCO organiseerde een reeks workshops om Palestijnse journalisten optimaal gebruik te leren maken van het internet.

Caraïben zitten op dezelfde golflengte: Van Haïti tot Jamaica zorgt een actief netwerk van lokale radiostations voor de uitwisseling van kennis en ideeën over hoe gemeenschappen hun specifieke problemen kunnen aanpakken.

Afghaans erfgoed terugbezorgd: Zo'n 1.400 kunstvoorwerpen zijn na acht jaar veilige bewaring in Zwitserland terugbezorgd aan Afghanistan. Een belangrijke stap in de rehabilitatie van het Afghaanse cultuurpatrimonium.

Download UNESCO info 64

UNESCO info 65

Onderwijs steeds vaker doelwit van geweld: Steeds meer kinderen wordt het recht op onderwijs ontzegd omdat politiek of militair geweld het onderwijs als doelwit kiest, dat blijkt uit een recent Unesco-rapport.

Klimaatverandering bedreiging voor werelderfgoed: Een nieuw rapport bundelt 26 casestudies die aantonen dat het cultureel en natuurlijk werelderfgoed ernstig bedreigt wordt door klimaatverandering.

Afghaanse vrouwen verrichten pionierswerk: Een door de UNESCO ondersteunde Afghaanse radiozender en internetcafé wil vrouwen vooral beter vertrouwd maken met media en informatietechnologie maar moet daarvoor opboksen tegen hardnekkige vooroordelen en een stugge mentaliteit.

Uitdaging voor Afrika
Afrika is zich bewust van het belang van bio-ethiek en een ethische benadering van de ontwikkeling van wetenschap en technologie en buigt zich over hoe het dit bewustzijn kan omzetten in beleid.

Werk van lange adem: Twee eminente voorvechtsters van de mensenrechten laten hun licht schijnen over het respect voor bio-ethiek en vrouwenrechten in de wereld in het algemeen, en in de Arabische en moslimlanden in het bijzonder.

S.O.S. met de nieuwe media: Een nieuw regionaal communicatiecentrum voor de Filipijnen moet ervoor zorgen dat lokale gemeenschappen beter voorbereid zijn op natuurrampen en de verantwoordelijken daadkrachtiger kunnen optreden om de gevolgen ervan zoveel mogelijk te beperken.

Consumptie is ons grootste probleem: Doemscenario's als zouden we in de toekomst met zoveel mensen zijn dat het niet meer leefbaar is op onze planeet, lijken definitief tot het verleden te behoren. Er is zelfs sprake van een bevolkingsdaling. Maar er dient zich een nieuwe probleem aan: de manier waarop we met zijn allen consumeren.

Corruptie in het onderwijs hypothekeert toekomst: Op verschillende niveaus van het onderwijs komen wereldwijd vormen van corruptie voor. Dit is bijzonder erg omdat het raakt aan een van de basisdoelen van onderwijs, het overbrengen van waarden. Een nieuw rapport van de UNESCO belicht het probleem en draagt oplossingen aan.

Kind niet met het badwater weggooien: Een schandaal rond de, inmiddels voormalige, topman voor Onderwijs bij de UNESCO dreigde de hervormingen van de sector op de helling te zetten maar uiteindelijk kon de crisis tijdens de Uitvoerende Raad bezworen worden. Andere hervormingen krijgen langzaam vorm.

Download UNESCO info 65

UNESCO info 66

Voor meer vrouwen in de wetenschap: Drie jonge Belgische wetenschapsters hebben van de UNESCO en cosmeticagigant L'Oréal een beurs voor wetenschappelijk onderzoek gekregen. Het doel van deze beurs is de vrouwelijke aanwezigheid in de wetenschap te stimuleren.

Veel vrouwen haken af: Vrouwen zijn vandaag nog altijd ondervertegenwoordigd en ondergewaardeerd in de wetenschap. Gewoon Hoogleraar en sp.a volksvertegenwoordiger Christine Van Broeckhoven streeft naar meer gelijkheid.

Beter onderwijs voor Roma-kinderen: Het opleidingsniveau van de Roma is onrustwekkend laag. Maar liefst de helft van de Roma-kinderen in Europa maakt het lager onderwijs niet af. UNESCO en de Raad van Europa willen daar iets aan doen.

Racisme belemmert ontwikkeling: De Afrikaanse Coalitie van Steden tegen Racisme bindt de strijd aan tegen discriminatie om de economische en sociale ontwikkeling te bevorderen.

UNESCO, de wil en de weg: Van 16 oktober tot 3 november 2007 houdt de UNESCO haar tweejaarlijkse Algemene Conferentie waarop de lidstaten beslissen over het programma (en het daar tegenoverstaande budget) dat de Organisatie de komende twee jaar moet uitvoeren. Er wordt eveneens een nieuwe middellange termijnstrategie goedgekeurd die de krachtlijnen voor de komende zes jaar uitstippelt. Voor ons de aanleiding voor een reeks artikels waarin de toplui van de UNESCO uitleg geven over wat volgens hen de belangrijkste uitdagingen voor de komende jaren zijn maar waarin ze eveneens stilstaan bij wat de Organisatie tot nu toe verwezenlijkte.

Download UNESCO info 66

UNESCO info 67

Een warmere wereld zal een ziekere wereld zijn: Dat klimaatverandering ecosystemen verstoort en natuurlijk en cultureel erfgoed bedreigt, begint stilaan tot iedereen door te dringen. Klimaatwijziging blijkt echter ook een gevaar voor de volksgezondheid te betekenen

Voorzichtige koerswijziging: De Algemene Conferentie legde de strategie van de UNESCO voor de komende zes jaar vast. Grote debatten en radicale koerswijzigingen bleven uit maar er werden voorzichtige, zij het belangrijke, stappen gezet in de richting van een meer slagkrachtige Organisatie.

Groeiende speler op het internationaal toneel: Tijdens haar Algemene Conferentie organiseerde de UNESCO een forum om het groeiende belang van de civil society voor de internationale gemeenschap te benadrukken.

Tussen Bahrein en Bhutan: De Vlaamse jongerenvertegenwoordiger kijkt met scherpe blik terug op het vijfde UNESCO Jeugdforum. Als de UNESCO jongeren echt zo serieus neemt als ze zelf toetert, dan moet de Organisatie haar woorden dringend in meer daden omzetten, zo luidt zijn analyse.

Belgische expertise ondersteunt Werelderfgoedcentrum: Belgische experts zullen samenwerken met het UNESCO Werelderfgoedcentrum om een aantal Latijns-Amerikaanse werelderfgoedsites in kaart te brengen en instrumenten te ontwikkelen die hun beheer ten goede moet komen.

Dresden niet langer werelderfgoed? : De bouw van een moderne brug over de Elbe in Dresden kan leiden tot het verliezen van de werelderfgoedstatus.

Onderwijsfinanciering op de weegschaal: De wereldwijde uitgaven aan onderwijs concentreren zich in enkele landen. Dat stelt een nieuw rapport van het UNESCO Instituut voor statistiek.

Watereducatie voor Chinese kinderen: Een project dat zich richt tot schoolkinderen wil meer bewustzijn scheppen in China omtrent de noodzaak om zorgzaam en spaarzaam met water om te springen

Bewakers van het publieke belang: Wetenschappelijke journalisten zijn van groot belang voor het bevorderen van duurzame ontwikkeling en goed bestuur.

Het blijft een mannenwereld: Een recent rapport van het UNESCO Instituut voor Statistiek bevestigt dat het nog steeds vooral mannen zijn die in de wetenschappelijke sector aan de slag zijn. Vrouwen winnen wel terrein, vooral in de biologische en medische wetenschap.

Download UNESCO info 67

UNESCO info verschijnt vier keer per jaar. Abonnementen lopen per kalenderjaar. Voor 10 euro valt het tijdschrift bij je in de bus. Bestellen kan via info@unesco-vlaanderen.be

"Afghanistan krijgt een deel van zijn geheugen terug. Het land moet zijn identiteit terug kunnen opbouwen," aldus Koïchiro Matsuura, directeur-generaal van de UNESCO.

De collectie werd in 1999 om veiligheidsoverwegingen overgevlogen naar Zwitserland waar ze al die tijd onder bescherming van de UNESCO werd bewaard. Het Duitse ministerie van Defensie verzorgde het transport, Zwitserland betaalde de rekening.

De collectie bestond voornamelijk uit giften van private donors. Specialisten legden een complete inventaris aan van de kunstvoorwerpen. Om illegale handel tegen te gaan, werd afgesproken dat geen enkel van de stukken mocht worden verkocht. Ze werden bewaard in het Afghaanse Museum-in-ballingschap in Zwisterland. Het project koste ongeveer 1 miljoen dollar, geld dat werd bijeengebracht door private donors en de Zwitserse overheid.

U kan het boek rechtstreeks bestellen via Unesco Publishing: bestel hier

Op haar 13de bijeenkomst, vorige maand gehouden op de hoofdzetel van de UNESCO, heeft het comité zijn lidstaten opgeroepen om het model van het exportcertificaat voor culturele goederen, ontworpen door de Wereldorganisatie voor Douanes en de UNESCO, aan te nemen. Hiermee kan beter gewaakt worden over culturele goederen en het illegale verkeer ervan.

Ook meldt het comité dat het British Museum en de Griekse musea samen zitten om de netelige kwestie van de marmers van het Parthenon, de zogenaamde 'Elgin Marbles', op te lossen. Het comité nodigde de directeur-generaal van de UNESCO, Koïchiro Matsuura, uit om mee te helpen meer van dergelijke ontmoetingen tussen beide partijen te organiseren.

In de slotrede van de reünie onderstreepte de directeur-generaal dat de aandacht voor de terugkeer en het herstel van cultureel erfgoed groter is dan ooit. Hij voegde eraan toe dat de UNESCO dan ook doorgaat met het bevorderen van activiteiten rond het bewaren van cultureel erfgoed.

Matsuura zei ook zeer tevreden te zijn met het groeiende aantal lidstaten dat zich aansluit bij de Unesco-conventie van 1970 en de UNIDROIT-conventie van 1995. De conventie uit 1970, over de maatregelen die getroffen moeten worden om de import en de handel van illegale culturele goederen tegen te gaan, telt 106 lidstaten. Haar tegenhanger in het privaat recht, de UNIDROIT-conventie over gestolen en illegaal geëxporteerde culturele objecten, heeft er 23.

Protocollen

De Conventie werd goedgekeurd samen met een Protocol dat de export van culturele eigendommen uit bezette gebieden verbiedt en de terugkeer van dergelijke eigendommen vereist naar de staat waaruit deze werden weggenomen. Het Protocol verbiedt verder ook de toe-eigening van culturele eigendommen als herstelbetaling na een oorlog.

Barbaarse handelingen die werden begaan tegen culturele eigendom bij de talrijke conflicten op het einde van de jaren 1980 en in het begin van de jaren 1990 wezen op een aantal tekorten in de uitvoering van de Conventie van Den Haag. In 1991 werd begonnen met een herziening van de Conventie teneinde een nieuwe overeenkomst op te stellen die rekening zou houden met de ervaringen opgedaan bij conflicten en met de ontwikkeling van het internationale humanitaire recht en van het recht ter bescherming van het cultureel erfgoed. In het zog daarvan werd op een Diplomatieke Conferentie in maart 1999 in Den Haag een tweede Protocol bij de Conventie van Den Haag goedgekeurd. Dit tweede Protocol is vanaf 9 maart 2004 van kracht, nadat Costa Rica er als 20ste staat tot toetrad.

Nieuwe elementen

Het tweede Protocol herbevestigt de "immuniteit" van cultureel erfgoed in tijden van oorlog en of bezetting en introduceert de "individuele verantwoordelijkheid" voor zij die misdaden tegen de cultuur begaan. Het schrijft ook voor dat er preventieve maatregelen in vredestijd moeten worden genomen om cultureel erfgoed te beschermen bij gewapende conflicten.

Een ander aspect van het tweede Protocol, is de beperking van het begrip "militaire noodzaak", dat nu minder snel kan worden ingeroepen als excuus voor de schending van cultureel erfgoed. De tekst voorziet ook de oprichting van een Intergouvernementeel Comité, samengesteld uit 12 lidstaten, dat moet toezien op de toepassing van de Conventie van Den Haag en de twee Protocollen.

Lidstaten

"Jammer genoeg is het meer dan ooit noodzakelijk om cultureel erfgoed te beschermen tijdens oorlogen. Gezien de grote symbolische waarde ervan, wordt het maar al te vaak door belegeraars uitgekozen als een doelwit voor plunderingen, vernieling en vandalisme," zegt Koïchiro Matsuura, de directeur-generaal van de UNESCO. Hij roept ook alle lidstaten van de Organisatie op om toe te treden tot de Conventie van Den Haag en de erbij horende protocollen, voor zover ze dat nog niet deden.

De Conventie van Den Haag telt 109 lidstaten, het eerste Protocol 87 en het zopas van kracht geworden tweede protocol 21. België ratificeerde de Conventie en het eerste Protocol op 16 september 1960.

Op 17 april verzamelden zo'n 30 internationale experts op de hoofdzetel van de UNESCO in Parijs om aanbevelingen te formuleren voor internationale inspanningen om het Iraakse cultureel erfgoed veilig te stellen en het te beschermen tegen verdere vernielingen zoals het plunderen van musea, archieven en bibliotheken.

Tijdens zijn welkomstwoord benadrukte UNESCO directeur-generaal Koïchiro Matsuura de verantwoordelijkheid van de internationale gemeenschap. "Ondanks al jullie expertise en goede wil, ligt het lot van het Iraakse cultureel erfgoed niet in jullie handen maar in die van de gehele internationale gemeenschap. De enige manier waarop we deze schatten kunnen veiligstellen en terugschenken aan de mensheid, is met de samenwerking, coördinatie en vastberadenheid van alle betrokkenen op alle niveaus," luidde het. Vervolgens riep Matsuura "alle staten op om wettelijke en administratieve noodmaatregelen te treffen die de invoer op hun grondgebied moeten verhinderen van de culturele, archeologische en bibliografische goederen die recent in Irak zijn verdwenen" en hij vroeg "alle musea, kunsthandelaars en privé-verzamelaars" om dergelijke objecten uit te sluiten van hun commerciële activiteiten.

De directeur-generaal kondigde aan dat hij "de secretaris-generaal van de Verenigde Naties zal vragen om het probleem van de illegale handel voor de Veiligheidsraad te brengen zodat er een resolutie kan komen die een tijdelijk embargo instelt op het verwerven van alle Iraakse culturele objecten en oproept tot teruggave aan Irak van dergelijke goederen die reeds verkocht of uitgevoerd zijn. Deze resolutie kan worden toegepast in alle 191 lidstaten van de VN en dus niet enkel in de 97 landen die lid zijn van de Conventie betreffende de middelen om de illegale import, export en eigendomsoverdracht van cultuurgoederen te verbieden en te verhinderen van 1970."

Na hun overleg over de situatie van het cultureel erfgoed in Irak, verspreidden de experts die aan de gesprekken deelnamen de volgende gezamenlijke verklaring:

"De vergadering betreurt, en is diep is diep geschokt door, de uitgebreide schade aan, en het plunderen van, het cultureel erfgoed van Irak tengevolge van het recente conflict. Ze vraagt de coalitietroepen om toe te zien op de principes van de Conventie van de bescherming van culturele eigendom in geval van gewapende conflicten van 1954 en haar twee protocollen. De vergadering is het eens over de volgende aanbevelingen voor diegenen die verantwoordelijk zijn voor de openbare orde in Irak:

1. Alle musea, bibliotheken, archieven, monumenten en sites in Irak moeten onmiddellijk bewaakt en beschermd worden door de troepen die ter plaatse zijn

2. Er moet een onmiddellijk verbod komen op de export van alle antiek, antiquiteiten, kunstwerken, boeken en archieven van Irak

3. Er moet een onmiddellijke ban geplaatst worden op de internationale handel in objecten van het Iraakse cultureel erfgoed

4. Er moet een oproep gedaan worden voor een vrijwillige en onmiddellijke teruggave van alle cultuurgoederen die gestolen of illegaal uitgevoerd werden uit Irak

5. Er moet onmiddellijk een fact-finding missie onder coördinatie van de UNESCO naar Irak komen om de omvang van de schade en het verlies van de culturele eigendom in Irak op te meten

6. Er moeten inspanningen op internationaal niveau geleverd worden om het werk van culturele instellingen in Irak te steunen."

De Conventie van 1970 was het eerste wettelijk instrument op wereldniveau ter bescherming van het cultureel erfgoed tegen plunderingen en illegale verkoop. Het Verenigd Koninkrijk, dat in 2002 toetrad, Zwitserland, dat zich in 2003 zal aansluiten, en Japan vervoegen de 93 landen die de Conventie al eerder ratificeerden.

UNESCO directeur-generaal Matsuura feliciteert Japan met de beslissing. "De ratificatie van landen zoals Japan, het Verenigd Koninkrijk en Zwitserland is fundamenteel omwille van hun leidende positie op de wereldmarkt van kunst. Ik doe een oproep aan alle landen om hun voorbeeld te volgen en de Conventie te ratificeren".

In het kader van het VN Jaar van het Cultureel Erfgoed (2002) lanceerde de UNESCO een campagne om alle landen aan te zetten om het cultureel erfgoed te beschermen, onder meer door ratificatie van de Conventie van 1970. Diefstal, illegale export en handel van culturele goederen zijn in handen van criminele bendes die internationaal georganiseerd zijn. Hoe meer landen zich aansluiten bij de Conventie, hoe efficiënter de illegale handel aangepakt kan worden.

Interpol, de Internationale Politie Organisatie, geeft aan dat illegale kunsthandel even lucratief is als wapen- en drugshandel. In deze strijd volstaat de teruggave van de gestolen goederen niet. Landen moeten wetten opstellen om illegale opgravingen, import en export van culturele goederen te verhinderen. Daarnaast moet men inventarissen opstellen en efficiënte veiligheidsmaatregelen treffen om het werk van de douane en politie te vergemakkelijken.

UNESCO directeur-generaal Matsuura juicht de beslissing toe en vraagt alle landen die dit nog niet gedaan hebben, om dit protocol, opgesteld op 26 maart 1999, te ondertekenen. "Joegoslavië is het 15e land dat zich aansluit bij dit wettelijk instrument en zorgt er zo voor dat er een vertrouwensklimaat ontstaat in de regio. Hopelijk spoort dit andere landen aan om hetzelfde te doen".

In 1954 nam de internationale gemeenschap de Conventie van Den Haag aan om het verlies van cultureel erfgoed, zoals archeologische sites, monumenten, kunstwerken, zeldzame boeken e.d., tijdens oorlogen tot een minimum te beperken. Later werd de conventie uitgebreid met een Eerste Protocol dat een verbod op export van culturele goederen uit bezette gebieden instelde.

Omdat in de praktijk bleek dat het verbod moeilijk af te dwingen was, kwam er in de jaren 1990 een Tweede Protocol. Tijdens internationale conflicten en burgeroorlogen vormt cultureel erfgoed vaak het doelwit van strijdende partijen, zoals we recent zagen in Afghanistan, Cambodja en Joegoslavië. Het Tweede Protocol moet ervoor zorgen dat diegene die de aanslagen pleegt, verantwoordelijk kan worden gesteld voor zijn daden. Deze kan dan gearresteerd en berecht worden, indien nodig voor een internationaal gerechtshof.

Het nieuwe protocol slaat ook op burgeroorlogen en maakt de oprichting van een Intergouvernementeel Comité mogelijk. Dat kan extra bescherming bieden aan cultureel erfgoed en toezien op de naleving van het protocol. Het krijgt toegang tot een vrijwillig fonds om hulp te verlenen waar nodig. De UNESCO zal instaan voor het secretariaat van het Comité.

Nog vijf landen moeten het Tweede Protocol ondertekenen vooraleer het in werking kan treden. De Conventie van Den Haag is door 103 landen ondertekend.

De overeenkomst stipuleert het opmeten van de staat van het museumgebouw en de collectie, het implementeren van een noodplan voor het terugvinden en beschermen van de collectie, het opstellen van een gedetailleerd plan voor de restauratie van het gebouw en het mogelijk overbrengen van een deel van de collectie naar andere bestaande locaties, het opleiden van museumpersoneel en het herstellen van de wetenschappelijke en beheersexpertise van het museum, alsook het voorzien van logistieke steun en de nodige nationale en internationale knowhow om een en ander in goede banen te leiden.

Het Museum van Kaboel, gesticht in 1930, werd zwaar beschadigd en geplunderd tijdens de jaren van gewapend conflict die de Afghaanse hoofdstad teisterden. Naar schatting 70% van de 100.000 artefacten waaruit de collectie van het museum bestond, is verdwenen. Het museum kreeg de genadeslag in maart 2001 toen de Taliban met hamers en bijlen beelden en andere waardevolle kunstwerken vernielden.

Het memorandum voorziet dat de Afghaanse interim-regering en de UNESCO de krachten zullen bundelen om de nodige middelen te mobiliseren bij de internationale gemeenschap om de eerder vermelde doelstellingen te realiseren. Beide partners zullen regelmatig samenkomen om overleg te plegen over de activiteiten die in het kader van de overeenkomst moeten worden uitgevoerd en om de fondsenwerving en technische hulp te coördineren.

Directeur-Generaal Matsuura benadrukt dat het memorandum slechts een eerste stap is voor de UNESCO in haar streven naar de vrijwaring van het Afghaanse cultureel erfgoed: "Op langere termijn, en van zodra we over de nodige middelen beschikken, willen we niet enkel de monumenten en sites van het land herstellen en beschermen, maar willen we ook de ambachten en kunsten nieuw leven inblazen, waarbij we speciale aandacht zullen schenken aan de participatie van vrouwen."

Doorlichting

In 1993 vroeg UNESCO een doorlichting van die Conventie voor de Bescherming van Cultureel Erfgoed Tijdens Gewapende Conflicten, daaruit bleek dat de Conventie vooral vol goede bedoelingen stak, maar in de praktijk nauwelijks effect had, aangezien niets haar toepassing of de vervolging van inbreuken verzekerde.

Het nieuwe protocol, dat het resulaat is van acht jaar inspanningen, en twee weken van moeizame onderhandelingen en last-minute toegevingen, moet daarin verandering brengen. Ondanks het feit dat de meest radicale voorstellen het uiteindelijke protocol niet haalden, is de tekst «minstens een even groot succes als je kan verwachten» op een bijeenkomst van 300 mensen waar de beslissingen per consensus worden genomen, aldus Louise Doswald Beck van het Internationale Comité van het Rode Kruis, dat nauw bij de totstandkoming van het protocol betrokken was.

Individuele verantwoordelijkheid

Ten eerste, herbevestigt het protocol de «onschendbaarheid van cultureel erfgoed» in oorlogstijd of tijdens militaire bezetting. Maar de echte innovatie zit in het repressiemechanisme: daar waar de vroegere conventie de zaken overliet aan de verschillende nationale wetgevingen, introduceert het protocol het begrip van «individuele verantwoordelijkheid.» De officier die de vernietiging van een kerk, moskee of museum beveelt moet daarvoor rekenschap geven, net als de soldaat die het bevel uitvoert. Zij die misdaden tegen de cultuur begaan, kunnen voor een internationaal tribunaal gebracht worden, hoewel de procedure door de verschillende landen zelf kan worden gekozen. De staten die de conventie ratificeerden verbinden zich er niettemin toe om mee te werken bij onderzoeken, arrestaties of uitlevering van verdachten.

Een andere zwakte van de conventie van 1954: het toestaan van het beschadigen van cultureel erfgoed in geval van «militaire noodzaak», werd door het nieuwe protocol grotendeels 'genezen'. Doordat het begrip in de eerst conventie zeer vaag omschreven werd, leek het een vrijgeleide voor militairen, die er zich in geval van kritiek altijd mee konden indekken. Even was er sprake van om deze passage volledig te schrappen, maar uiteindelijk werd een strakke omschrijving van het begrip behouden.

In tijden van oorlog

Als een historisch monument door de vijand wordt gebruikt, kan enkel een hoge officier de aanval erop bevelen. En dat enkel nadat de vijand een effectieve waarschuwing kreeg én voldoende tijd om het gebouw alsnog te evacueren. Als er werkelijk geen ander alternatief is, mag de aanval ingezet worden, maar dan wel op zo'n manier dat er zo weinig mogelijk schade aan het gebouw wordt toegebracht. Deze passage zorgde voor heel wat bedenkelijke blikken bij de militaire experts die bij de besprekingen betrokken waren, maar ze haalde de uiteindelijke tekst van het protocol wel.

Het protocol specifieert dat haar beperkingen ook van kracht zijn tijdens burgeroorlogen, die steeds vaker voorkomen. Ook voor strijdkrachten die een gebied bezetten gelden er regels die hen onder andere verbieden artefacten e.d. te verschepen en om archeologische opgravingen te doen, tenzij absoluut noodzakelijk.

Speciale bescherming voor speciaal erfgoed

Tenslotte voorziet het nieuwe protocol ook in de oprichting van een intergouvernementeel comité dat zal instaan voor een «verbeterde speciale bescherming» van cultureel erfgoed dat van «bijzonder belang voor de mensheid» is, zoals de Taj Mahal (India), de piramides in Egypte of de Acropolis in Griekenland. UNESCO zal de administratieve faciliteiten voor dit comité leveren. De Organisatie was initieel voorstander van een flexibeler en onafhankelijker monitoring bureau dat in geval van nood sneller zou kunnen ingrijpen op het terrein zelf, maar verzoende zich uiteindelijk toch met het comité zoals hun nu wordt voorgesteld.