De effecten van kusterosie tengevolge van het stijgen van het zeeniveau in de buurt van inhammen, zoals riviermonden, is tot nu toe dramatisch onderschat. Dat melden onderzoekers van het Instituut voor Watereducatie (UNESCO-IHE), de Technische Universiteit Delft (TU Delft) en het Deltares instituut. Zij hebben een meer nauwkeurige voorspellingen kunnen maken door gebruik te maken van een nieuw model dat ontwikkeld werd door wetenschapper Rosh Ranasinghe en zijn collega's.

De voorziene stijging van het zeeniveau tengevolge van de klimaatverandering zou resulteren in kustlijnen die overal ter wereld sterk teruglopen door de erosie. Het is een bekend fenomeen dat in principe kan voorspeld worden op basis van een eerder bepaalde stijging van de zeespiegel, door middel van het zogenaamde Bruun-effect.

Maar de dingen zijn ingewikkelder voor wat betreft de kustlijnen in de buurt van inhammen, zoals riviermondingen, lagunes en estuaria. Dit zijn plaatsen die onder invloed staan van nog andere factoren zoals de veranderingen in de regenval veroorzaakt door de klimaatverandering en bepaalde compenserende effecten (opvulling van het stroomgebied).

Een nieuw model

Tot nu toe ontbrak het de wetenschap aan een model dat met deze effecten kon rekening houden bij voorspellingen over de evolutie van een kustlijn. De meerderheid van de kustlijndiagnoses was enkel gebaseerd op het Bruun effect. Rosh Ranasinghe, verbonden aan het UNESCO-IHE en aan de TU Delft, is er nu in geslaagd om een nieuw model te ontwerpen dat meer nauwkeurige prognoses kan maken. Hij deed dit in samenwerking met de onderzoekers van de afdeling watertechnieken van het UNESCO-IHE, de faculteit Burgerlijk Ingenieur en Geowetenschappen van TU Delft en het kennisinstituut Deltares. Met dit model is het mogelijk om snel accurate voorspellingen te maken, binnen een paar minuten, van hoe een kustlijn zal evalueren in de buurt van inhammen als gevolg van het stijgende zeeniveau.

Het nieuwe model werd reeds toegepast op vier verschillende, representatieve, kustgebieden in Vietnam en Australië. Het onderzoek wees uit dat slechts 25% tot 50% van de verwachte verandering van de kustlijn in deze gebieden aangetoond kan worden op basis het Bruun-effect. De andere processen die optreden in de buurt van inhammen zijn minstens even belangrijk en de verandering van de kustlijn in deze gebieden als gevolg van het stijgende zeeniveau is tot nu toe sterk onderschat.

Het model maakt het mogelijk om een duidelijk verbeterde prognose te maken van de kusterosie als gevolg van een stijgend zeeniveau. Kustprojecten die binnenkort gelanceerd zullen worden, zullen voordeel kunnen halen uit dit model, wat wil zeggen dat het model een waardevolle bijdrage kan leven aan het kustbeheer en de kustplanning in de praktijk.

• Het volledige onderzoek dat het nieuwe model opleverde om kusterosie te voorspellen, is gepubliceerd in de onlineversie van 'Nature Climate Change' van zondag 2 september 2012
• Het UNESCO Instituut voor Watereducatie
• Het Waterportaal van UNESCO

In UNESCO info 85 lees je onder meer:

Van een groene economie naar een groene samenleving: UNESCO propageert een visie op duurzame ontwikkeling die onder meer rekening houdt met de hervormende kracht van onderwijs en cultuur. De uiteindelijke betrachting is om deze benadering omgezet te zien in concrete engagementen van de internationale gemeenschap.

De verdediging van de oceaan opnemen: In de aanloop naar de Rio+20 top over duurzame ontwikkeling grijpt UNESCO de Werelddag van de Oceanen aan om beleidsmakers en andere stakeholders te sensibiliseren om meer inspanningen te leveren voor de bescherming en het duurzaam beheer van zeeën en kustgebieden.

Jazz brengt mensen dichter bij elkaar: UNESCO Goodwill Ambassadeur Herbie Hancock legt uit waarom jazz kan bijdragen tot het opbouwen van vrede.

Wetenschappelijke vooruitgang zorgt blijvend voor uitdagingen: Het ethisch onderwijs kan de ontwikkelingen van de wetenschap met moeite volgen. Meer uitwisseling en samenwerking kunnen de educatie versterken.

60 jaar lobbyen voor geletterdheid: Het UNESCO Instituut voor Levenslang Leren viert dit jaar zijn zestigste verjaardag. Een mooie aanleiding om terug te blikken op het pionierswerk van de instelling.

Duurzaam omgaan met grondwater: We zitten op een schat aan grondwater maar er is te weinig over bekend en daar waar het grondwater wel wordt aangeboord, gebeurt dat op een niet-duurzame manier. UNESCO wil het tij doen keren en het beheer van grondwaterbronnen verbeteren om het hoofd te bieden aan huidige en toekomstige uitdagingen.

Pleidooi voor liefde en vergiffenis: 40 jaar na het gruwelijke beeld van het vluchtende verbrande Vietnamese meisje, roept UNESCO Goodwill Ambassadrice voor Vrede Kim Phuc op tot liefde en vergiffenis.

Investeren in onderwijs is meer dan ooit van cruciaal belang: UNESCO levert al tien jaar lang het bewijs dat investeren in onderwijs loont. Ondanks de economische moeilijkheden moeten we blijven investeren in onderwijs omdat het de beste garantie is op een betere toekomst voor zowel rijke als arme landen.

VN nemen strategie aan ter bescherming van journalisten: UNESCO ligt aan de basis van een gezamenlijke VN-strategie om de veiligheid van journalisten te vergroten en de straffeloosheid omtrent misdaden tegen medewerkers van media te bestrijden.

Download UNESCO info 85

UNESCO info verschijnt vier keer per jaar. Abonnementen lopen per kalenderjaar. Voor 10 euro valt het tijdschrift bij je in de bus. Bestellen kan via info@unesco-vlaanderen.be

De Werelddag van de Oceanen is een jaarlijks terugkerende gelegenheid om te vieren wat de zeeën ons allemaal bieden. De oceanen maken de aarde bewoonbaar voor ons door het klimaat en het weer te regelen en door ons van zuurstof en voedsel te voorzien. Bovendien zorgen de oceanen ook voor verschillende sociale en economische voordelen. Aangezien de Werelddag gehouden wordt op 8 juni is het dit jaar, in de aanloop naar de VN-Conferentie over duurzame ontwikkeling (Rio+20, 20-22 juni 2012), een uitgelezen moment om te lobbyen voor hun verdediging.

Blauwe longen

De oceanen vormen de blauwe longen van onze planeet. Ze voorzien ons van het grootste deel van de zuurstof die we inademen en zijn een belangrijke bron van voedsel en medicijnen en een cruciaal onderdeel van de biosfeer. De 'blauwe economie' van de oceanen is nauwelijks te overschatten: minstens een op vier mensen is afhankelijk van zeevis en -vruchten voor hun dagelijkse portie proteïnen. Mariene en kustgebonden industrieën zijn goed voor 5% van het globale BBP en 90% van de wereldhandel wordt vervoerd met schepen. En technologische ontwikkelingen zorgen ervoor dat de economische activiteit aan de kust en op de oceaan blijft toenemen en diversifiëren.

Maar de oceaan en zijn natuurlijke rijkdommen staan onder grote druk tengevolge van verschillende vormen van vervuiling en overexploitatie. Als er niets veranderd op het vlak van de uitstoot van koolstofdioxide dreigt de oceaan tot 150% zuurder te worden tegen 2100, wat nefast kan inwerken op de gehele voedselketen en op ecosystemen zoals koraalriffen. Als we de levenskwaliteit willen behouden die we te danken hebben aan de oceaan en de integriteit van mariene ecosystemen willen bewaren, moeten er verandering komen in de manier waarop we de oceaan beschouwen, beheren en gebruik maken van de natuurlijke rijkdommen in de oceaan en kustgebieden.

Kennis vergaren

Onze kennis kan niet tippen aan het belang van de oceaan. Het is een feit dat het grootste deel van de oceaan een blinde vlek is voor ons. Willen we komen tot een beheer en maatregelen die duurzaam zijn en vertrekken vanuit de ecosystemen, dan kan dat enkel op basis van wetenschappelijk kennis die voortvloeit uit onderzoek en observatie. Al meer dan 50 jaar lang neemt de Intergouvernementele Oceanografische Commissie (IOC) van UNESCO het voortouw om internationale samenwerking te versterken en om onderzoek en expertiseopbouw te coördineren om zodoende meer te weten te komen over de oceanen en kustgebieden en kennis te vergaren om het duurzaam beheer te verbeteren en het mariene leefmilieu te beschermen. De IOC bezorgde haar lidstaten ook een wetenschappelijke basis voor het plannen en uitvoeren van hun beleid met betrekking tot de zee en de kust.

Rio+20 is een gelegenheid om nieuwe richtlijnen uit te werken voor de prioriteiten op het vlak van kust- en zeewetenschappen. Dit gegeven zette vier VN-agentschappen - IOC/UNESCO, de Voedsel- en Landbouworganisatie (FAO), het VN-Ontwikkelingsprogramma (UNDP) en de Internationale Maritieme Organisatie (IMO) - er toe aan om hun expertise te bundelen om een reeks voorstellen uit te werken met betrekking tot de oceaan en om een context te schetsen voor de discussies op de Rio+20 top door de huidige uitdagingen te analyseren die van invloed zijn op het beheer van de zeeën en kustgebieden over de hele wereld. Het resultaat is gebundeld in de Blueprint for Ocean and Coastal Sustainability.

Een blauw-groene economie

Het concept van een groene economie is de laatste jaren opgedoken als een algemeen aanvaard alternatief voor het traditionele gedachtegoed, waarin milieubescherming en -beheer volledig los werden gezien van economische ontwikkeling. Ondertussen erkent men wel dat ontwikkeling gekoppeld moet worden aan het milieu en aan de sociale pijlers van een samenleving. Een groene economie moet ten goede komen aan gemeenschappen in de kustgebieden van ontwikkelingslanden die afhankelijk zijn van een gezonde zee om te kunnen overleven. Gezonde zeeën zijn van cruciaal belang voor de duurzame ontwikkeling voor miljoenen mensen. Om die reden moeten we evolueren naar een blauw-groene economie.

Een blauw-groene economie kan sociale, economische en milieuwinst opleveren. Er bestaat een duidelijk verband tussen armoedebestrijding, duurzame ontwikkeling en een betere bescherming en herstel van onze zeeën en hun biodiversiteit. Landen kunnen optimale economische en sociale voordelen halen uit een gezonde zee en tegelijkertijd het milieu op lange termijn beschermen door de principes van een blauw-groene economie te aanvaarden en de institutionele kaders daaraan aan te passen.

• Alles over de Werelddag van de Oceanen en over UNESCO's inzet voor zeeën en kustgebieden

Statement van UNESCO directeur-generaal Irina Bokova ter gelegenheid van de Werelddag van de Oceanen

Rio+20, de VN-Conferentie over duurzame ontwikkeling (20-22 juni 2012) is een gelegenheid om nieuwe richtlijnen uit te werken voor de prioriteiten op het vlak van kust- en zeewetenschappen. Dit gegeven zette vier VN-agentschappen - UNESCO, de Voedsel- en Landbouworganisatie (FAO), het VN-Ontwikkelingsprogramma (UNDP) en de Internationale Maritieme Organisatie (IMO) - er toe aan om hun expertise te bundelen om een reeks voorstellen uit te werken met betrekking tot de oceaan en om een context te schetsen voor de discussies op de Rio+20 top door de huidige uitdagingen te analyseren die van invloed zijn op het beheer van de zeeën en kustgebieden over de hele wereld. Het resultaat is gebundeld in de Blueprint for Ocean and Coastal Sustainability. De kernpunten van het document staan hieronder opgesomd.

Doel 1 - De druk op mariene ecosystemen verlichten en hun structuur en functies herstellen om te komen tot een evenwichtig en duurzaam gebruik van de natuurlijke rijkdommen

• De strijd aanbinden tegen de verzuring van de oceaan
• Een wereldwijd programma ontwikkelen en uitvoeren voor het herstel van natuurlijke leefgebieden in de oceaan en aan de kust en een wereldwijde blauwe koolstofmarkt opzetten om economische voordelen te koppelen aan de bescherming van natuurlijke leefgebieden
• Een wettelijk kader creëren voor de bestrijding van uitheemse binnendringende soorten in het water

Doel 2 - Het concept van de groene economie ondersteunen en ingang doen vinden om armoede te verlichten en het duurzaam beheer en gebruik van de oceaan te bevorderen

• Groene samenlevingen bouwen in kleine eilanden en kuststaten - de meest kwetsbare gebieden
• Meer inspanningen leveren voor verantwoorde visserij en aquacultuur binnen een groene economie
• De voedselproductie duurzamer maken om het leven in de oceaan te herstellen en te beschermen

Doel 3 - Het beleid en de wetgeving, ook een vooral op internationaal niveau, aanpassen en het mandaat en de coördinatie versterken van de VN-instanties die werken rond de oceaan en het mariene leefmilieu

• Een wettelijk en institutioneel kader uitwerken en toepassen om natuurlijke leefgebieden en biodiversiteit te beschermen dat verder reikt dan nationale rechtsgebieden
• Regionale organisaties belast met het beheer van de oceaan hervormen
• De coördinatie, samenhang en doeltreffendheid verbeteren van de oceaangerelateerde VN-instanties

Doel 4 - Marien onderzoek, monitoring, evaluatie, technologie en kennisuitwisseling uitbreiden om betere gewapend te zijn om allerlei uitdagingen aan te pakken en de oceaan duurzaam te beheren

• Institutionele capaciteit en menselijke vaardigheden verder ontwikkelen voor het observeren, opvolgen en onderzoeken van de oceaan en het mariene leefmilieu en de evaluatie verbeteren van de uitvoering van internationale engagementen

A Blueprint for Ocean and Coastal Sustainability

A Blueprint for Ocean and Coastal Sustainability (Summary)

Plan pour la durabilité de l'océan et des zones côtières (Resumé)

In UNESCO info 84 lees je onder meer:

40 jaar Werelderfgoedconventie: De Werelderfgoedlijst is het uithangbord bij uitstek van UNESCO. Veertig jaar na haar goedkeuring, blijft de Werelderfgoedconventie een van de meest gerespecteerde instrumenten om de bescherming van ons erfgoed te verzekeren en richt ze zich steeds meer op duurzame ontwikkeling in het algemeen.

De weg naar democratie in Egypte: UNESCO hield een debat om de balans op te maken van de Arabische lente en om te onderzoeken welke weg Egypte naar echte democratie kan leiden.

Bouwen aan een groene maatschappij: Juni belooft een cruciale maand te worden voor duurzame ontwikkeling. UNESCO spant zich in om beleidsmakers maximaal te motiveren om duidelijke engagementen aan te gaan en om eens en altijd echt te kiezen voor duurzame ontwikkeling.

Strijd tegen droogte in de Hoorn van Afrika: Vlaanderen steunt UNESCO bij het aanreiken van oplossingen om de droogte in de Afrikaanse Hoorn te bestrijden.

De koningin van de informatie: Doorheen alle ontwikkelingen in de wereld en in de informatie- en communicatietechnologie wist radio zich steeds aan te passen en zijn relevantie te behouden. Vandaar, een Wereldradiodag.

Je moedertaal spreken is geen handicap: Het besef groeit dat inheemse moedertalen niet minderwaardig zijn, een belangrijke stap in de richting van echt intercultureel onderwijs.

De school naar kinderen brengen: Kinderen in afgelegen gebieden in Laos kunnen vaak niet zelf naar school gaan, dus helpt UNESCO om de school tot bij hen te brengen.

Kusterosie is kopbreker in West-Afrika: Nieuw project van de Intergouvernementele Oceanografische Commissie van UNESCO wil oplossingen bieden voor een probleem dat de ontwikkeling en de toekomst van kustgebieden en hun bevolking hypothekeert.

Haïti twee jaar na de aardbeving: Twee jaar geleden sloeg het noodlot ongenadig hard toe in Haïti met een verwoestende aardbeving. UNESCO ging meteen aan de slag om mee te werken aan de heropbouw maar er is nog een lange weg af te leggen naar het herstel.

Download UNESCO info 84

UNESCO info verschijnt vier keer per jaar. Abonnementen lopen per kalenderjaar. Voor 10 euro valt het tijdschrift bij je in de bus. Bestellen kan via info@unesco-vlaanderen.be

Sinds 2005 biedt Vlaanderen huisvesting en ondersteuning aan het UNESCO/IOC Project Office for IODE in Oostende. Dit centrum levert een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van de internationale oceanografie en aan de bevordering van het duurzaam gebruik en de ontwikkeling van kustgebieden. Een nieuwe brochure van het UNESCO Platform Vlaanderen legt uit hoe dit allemaal in zijn werk gaat en schetst het ruimere kader waarin het centrum voor oceanografisch databeheer actief is.

Het centrum in Oostende, dat ook als het IODE Project Office bekendstaat, is in de eerste plaats een opleidingscentrum waar data- en informatiebeheerders uit voornamelijk ontwikkelingslanden de nodige kennis en vaardigheden komen opdoen om te functioneren in de internationale context van de oceanografie en de zeewetenschappen. Het is tevens een ontmoetingsplaats voor onderzoekers om gemeenschappelijke projecten uit te werken en nieuwe technologieën en ontwikkelingen uit te testen.

De brochure Recht door zee illustreert de werking en het belang van het IODE Project Office door een aantal concrete realisaties voor te stellen, zoals de eerste kustatlas voor Afrika die een waardevol instrument is om de kusten aldaar op een duurzame manier te beheren, de bijdrage van het IODE Project Office tot de ontwikkeling en de implementering van een wereldwijd tsunamiwaarschuwingssysteen, en het opzetten van een systeem dat een schat aan oceanografische data van over de hele wereld ontsluit waardoor onderzoekers veel efficiënter kunnen werken.

Naar aanleiding van de vijftigste verjaardag van de Intergouvernementele Oceanografische Commissie van UNESCO (IOC), de internationale koepel waaronder het IODE Project Office valt, legt de brochure uit waarom dit wereldwijd het belangrijkste orgaan is voor de studie van de oceanen en beschrijft ze de rol ervan in de ontwikkeling van de oceanografie die evolueerde van een wetenschap die lokale processen bestudeerde naar een discipline die volledige oceanen en wereldwijde processen beschrijft.

De brochure Recht door zee is gratis en kan je bestellen via info@unesco-vlaanderen.be

Klik [hier] om de brochure Recht door zee te downloaden.

De onderwerpen die aan bod komen zijn onder meer: kustecosystemen en de dynamiek van schadelijke algenbloei; theoretische en praktische toepassingen van in situ en afstandsdetectie van de verspreiding en samenstelling van microalgen; theoretische en praktische toepassingen van in situ biologische en chemische sensoren voor specifieke soorten en voor de detectie van giftige stoffen; geïntegreerde observatiesystemen; diagnostische en voorspellende modellering van ecosystemen en schadelijke algenbloei; de behoeften inzake observatie; en de toekomstige ontwikkeling van onderzoek en observatie.

U kan het boek rechtstreeks bestellen via Unesco Publishing: bestel hier

Tot nu toe werd het probleem vooral aangepakt door de vangst te beperken, maar de auteur van dit boek stelt dat die benadering onvoldoende effect sorteert. Hij pleit ervoor om meer aandacht te besteden aan de habitat van visbestanden en om ervoor te zorgen dat de kwaliteit ervan verbeterd, of in ere hersteld, wordt. Een beter, ecologisch geïnspireerd, beheer met aandacht voor de kwaliteit van de habitat in verhouding tot de levenscyclus van mariene populaties en met overweging van de invloed van menselijke activiteit op de habitat, zijn van cruciaal belang om de visbestanden te doen aangroeien en behouden.

Iedereen die betrokken is bij het beheer van mariene populaties vindt in dit boek een uitdagende nieuwe visie die kan bijdragen tot een alsmaar meer prangend wordend probleem.

John F. Caddy is een onafhankelijk expert die zich toelegt op het onderzoek van mariene ecosystemen. Hij verdiende zijn sporen bij de Visserijraad van Canada en bij de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties waar hij rond onderzoek en beleidsontwikkeling inzake visserij actief was.

U kan het boek rechtstreeks bestellen via Unesco Publishing: bestel hier

De Caraïben staan onder een stijgende druk vanuit een combinatie van antropogene (door de mens veroorzaakte) en natuurlijke bedreigingen. Een belangrijke beperking voor het efficiënt en geïntegreerd beheer van deze gebieden is de beperkte beschikbaarheid van gegevens en informatie evenals van noodzakelijke informatiehulpmiddelen.

Duurzaam beheer

Het algemeen doel van dit project is het bevorderen van een duurzaam kust- en marien beheer, alsook de risico's van aan de oceaan verwante gevaren te verminderen, gebaseerd op correcte wetenschappelijke kennis. Daartoe zal het Caribbean Marine Atlas (CMA) project zich toeleggen op het identificeren van de beschikbare geo-gerefereerde datasets en op het verzamelen en organiseren ervan in een atlas van milieuthema's voor het Caraïbisch gebied, ondersteund door de International Oceanographic Data Exchange (IODE) en Integrated Coastal Area Management (ICAM) programma's van de Intergouvernementele Oceanografische Commissie (IOC). CMA zal hiervoor gegevens uit nationale en regionale projecten en programma's opnemen. De atlas zal als interactief instrument worden ontwikkeld voor het ondersteunen van een duurzaam en geïntegreerd beheer van kust- en mariene gebieden in de Caraïbische regio.

De ontwikkeling van de CMA zal ook een belangrijk hulpmiddel zijn in het bevorderen van de samenwerking in de regio. Hierbij wordt beroep gedaan op nationale expertise om belangrijke aandachtspunten te identificeren, aangewezen indicatoren te bepalen en datasets op te sporen die in de atlas kunnen worden gebruikt. Bovendien kunnen ook ontbrekende gegevens worden geïdentificeerd. Als deel van de ontwikkeling van de atlas, zal het IODE programma instaan voor de noodzakelijke opleiding van relevante personen van elk land. CMA zal werken op basis van 'open source' technologieën, rekening houdend met internationale normen en standaarden om de uitwisseling van technologische kennis en gegevenbronnen toe te laten. De atlas zal de brede verspreiding van belangrijke datasets nastreven door de zichtbaarheid van, en toegang tot, deze gegevens te bevorderen.

Veelomvattend digitaal instrument

CMA zal een digitale atlas zijn, bestaande uit gemakkelijk downloadbare gegevens over verschillende belangrijke thema's met betrekking tot het mariene en kustmilieu van de Caraïben. Deze thema's zijn onder meer kusthabitat, visserij, milieukwaliteit, klimaatverandering en hieraan gekoppelde zeespiegelstijging, oceanografie, alsook gegevens over de hieraan verbonden sociaal-economische aspecten. De atlas zal ook beschrijvingen van datasets (meta-gegevens) en verbindingen naar de brongegevens bevatten. Het is de bedoeling om deze datasets toegankelijk te maken voor wetenschappers, technici betrokken bij het kustzonebeheer en beheerders van de natuurlijke rijkdommen uit de zee. CMA zal ook bijdragen tot de ontwikkeling van een systeem ter ondersteuning van besluitvorming, gebaseerd op geo-gerefereerde informatie.

De atlas zal op twee verschillende schaalniveaus worden uitgewerkt: het nationaal/lokaal niveau en het regionaal niveau. De nationale atlassen worden ontwikkeld en up-to-date gehouden zodat deze voor de ondersteuning van de besluitvorming op het nationaal niveau kunnen gebruikt worden. De regionale atlas zal worden gebruikt om uitdagingen op regionale schaal te behandelen.

Het project zal ook instaan voor opleidingen op regionale schaal over het ontsluiten en beheren van gegevens, en over beeldtechnologie en het zal de nationale coördinatie van data- en informatieleveranciers bevorderen.

Het Ocean Data and Information Network for Africa (ODINAFRICA) brengt een groot aantal aan de zee verbonden instellingen uit 25 landen samen. Tot de doelstellingen van het programma behoren het verbeteren en het stroomlijnen van gegevens- en informatiestromen naar en tussen oceanografische data- en informatiecentra en het ontwikkelen van data- en informatieproducten ter ondersteuning van een integraal kustzonebeheer in Afrika. ODINAFRICA is inmiddels aan zijn vierde fase toe.

Essentiële gegevens zijn schaars

De beschikbaarheid van betrouwbare, up-to-date bijgewerkte gegevens en informatie is essentieel als basis voor een duurzaam geïntegreerd beheer van kusten en mariene hulpbronnen. Ondanks het toenemende aantal initiatieven door nationale overheden en internationale partners met betrekking tot een beter beheer van kusten en mariene gebieden in Afrika blijven de gegevens in het openbare domein moeilijk toegankelijk voor mariene wetenschappers en beheerders. Dit is toe te schrijven aan verscheidene factoren zoals de complexe overeenkomsten met betrekking tot het gebruik van gegevens, tegenzin om gegevens zonder financiële compensatie te delen, verspreide opslag van gegevens in diverse instellingen, het feit dat vele datasets niet gedigitaliseerd zijn, en de grote verscheidenheid van gegevens en meta-data formaten.

Een bijkomend obstakel is de aard van de computerinfrastructuur in de meeste landen en beperkte toegang tot het internet. Sommige projecten en programma's die waardevolle datasets geproduceerd hebben, werden niet in een institutioneel kader opgenomen. Daardoor zijn gegevens verloren gegaan van zodra de programma's beëindigd werden.

Ruime samenwerking

Het huidige project sluit aan bij ODINAFRICA-III waarin meer dan 40 instellingen uit Afrikaanse landen samenwerkten. ODINAFRICA-IV bouwt deze samenwerking verder uit met twee andere IOC-programma's, met name het Integrated Coastal Area Management (ICAM) programma en het Global Ocean Observing System (GOOS). Het zal de regionale benadering met nationaal gedreven identificatie van behoeften en prioriteiten combineren en een "op de verbruiker gerichte" benadering bevorderen.

Het project zal zich bij het ontwikkelen van duurzame capaciteit in Afrikaanse instellingen concentreren op het verstrekken van nuttige en bruikbare gegevens en informatie en op het ontwikkelen van producten zoals voorspellingen, modellen, atlassen en scenario's.

Het Flanders UNESCO Science Trust fund (FUST) werd in 1999 opgericht om met Vlaamse middelen en expertise de wetenschappelijke activiteiten van UNESCO te ondersteunen. De vijfjaarlijkse overeenkomst (1999-2003) werd voor een nieuwe periode van vijf jaar verlengd in april 2003 (2004-2008) en in december 2008 (2009-2013). Bij het selecteren van projecten die in aanmerking komen voor ondersteuning, gaat bijzondere aandacht naar de prioriteiten van UNESCO inzake wetenschappen en naar de relevantie voor, en de beschikbaarheid van, Vlaamse expertise. Daarbij wordt gemikt op duurzame ondersteuning en op een multiplicatoreffect. De activiteiten die door het FUST worden ondersteund, worden op die manier gekenmerkt door een hecht en effectief partnerschap tussen Vlaamse instellingen, UNESCO en de begunstigden waarbij de impact van de Vlaamse middelen wordt gemaximaliseerd door het focussen op het uitbouwen van een duurzame capaciteitsopbouw op het domein van de wetenschappen, beleid, netwerking en informatie-uitwisseling en op het uitbouwen van een gezamenlijke infrastructuur.

Vier grote projecten

Er zijn vier grote projecten gekozen voor ondersteuning in de derde fase van het FUST. Het globale kostenplaatje over de periode van vijf jaar bedraagt ruim 18 miljoen dollar. Daarvan wordt 37% gedragen door het FUST. De rest van de middelen komt voornamelijk van andere partners uit de begunstigde landen, hetgeen wijst op een groot bewustzijn en engagement voor de projecten en mooie perspectieven opent voor de duurzaamheid van de projecten op langere termijn.

De projecten die in de derde fase van het FUST ondersteund worden, dragen bij tot activiteiten van UNESCO in het kader van de Intergouvernementele Oceanografische Commissie, het Mens- en Biosfeerprogramma en het Internationaal Hydrologisch Programma.

Drie UNESCO-programma's

De Intergouvernementele Oceanografische Commissie van UNESCO (IOC) werd opgericht in 1960 ter bevordering van de internationale samenwerking en coördinatie van programma's op het gebied van onderzoek, duurzame ontwikkeling, bescherming van het mariene milieu, capaciteitsopbouw voor een beter beheer, en besluitvorming. Het helpt ontwikkelingslanden bij het versterken van hun instellingen voor het verkrijgen van zelfstandigheid en duurzaamheid in mariene wetenschappen. Op regionaal niveau coördineert het de ontwikkeling van een tsunamiwaarschuwingssysteem in de Stille Oceaan, de Indische Oceaan, de noordoostelijke Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee en het Caraïbisch gebied. Het vergemakkelijkt ook samenwerking tussen verschillende VN-agentschappen die rond de oceaan actief zijn en werkt samen met het VN-Milieuprogramma (UNEP) aan de oprichting van een proces voor wereldwijde rapportage en evaluatie van de toestand van het mariene milieu. Via het Global Ocean Observing System (GOOS) - een onderdeel van het Global Climate Observing System (GCOS) - draagt de IOC bij tot het verbeteren van de operationele oceanografie, de weer- en klimaatvoorspellingen en de ondersteuning van de aanhoudende observatiebehoeften van het VN-Raamverdrag inzake Klimaatverandering (UNFCCC).

Het Mens- en Biosfeerprogramma van UNESCO (MAB) werd gelanceerd in het begin van de jaren 1970 en is gericht op interdisciplinair onderzoek en op capaciteitsopbouw met als doel de relatie tussen de mens en zijn omgeving te verbeteren. Het spitst zich toe op de ecologische, sociale en economische dimensies verbonden aan het verlies van biodiversiteit en op het beperken van dit verlies. Het bouwt een wereldwijd netwerk van biosfeerreservaten uit om kennis uit te wisselen, onderzoek te bevorderen, ecosystemen op te volgen en te controleren, onderwijs en opleiding te verschaffen en om participatieve besluitvorming in de hand te werken.

Het Internationaal Hydrologisch Programma van UNESCO (IHP) is een internationaal wetenschappelijk programma ter bevordering van samenwerking omtrent wateronderzoek, waterbeheer, onderwijs en capaciteitsopbouw. Het programma doet dienst als een instrument waarmee lidstaten, samenwerkende professionele en wetenschappelijke organisaties en individuele deskundigen hun kennis van de waterkringloop kunnen vergroten zodat ze over meer capaciteit beschikken voor het beheren en ontwikkelen van hun watervoorraden. Het is gericht op het ontwikkelen van technieken, methoden en benaderingen om hydrologische verschijnselen beter te definiëren; op het verbeteren van het waterbeheer, lokaal en wereldwijd; op het optreden als een katalysator voor het stimuleren van samenwerking en dialoog in waterwetenschap en -beheer; op de beoordeling van de duurzame ontwikkeling van de kwetsbare waterhuishouding; en op het vergroten van het bewustzijn over de wereldwijde waterproblematiek.

De vier projecten die kunnen worden uitgevoerd dankzij de ondersteuning van de derde fase van het FUST betreffen geïntegreerde data- en informatie- producten en diensten voor het beheer van oceanen en kustzones in Afrika (ODINAFRICA-IV); capaciteitsopbouw voor oceaan data- en informatienetwerken (Ocean Teacher Academy); de ontwikkeling van een mariene atlas voor het Caraïbisch gebied; en duurzaam beheer van droge gebieden (SUMAMAD-II).

Casestudies van over de hele wereld tonen aan dat er wel degelijk iets te leren is van vissers en dat het tijd is om kaders te scheppen waarbinnen vissers hun kennis kunnen delen met wetenschappers en beleidsmakers. Een aantal van deze studies komen aan bod in dit werk.

Dit boek levert een belangrijke bijdrage tot het vergroten van het internationaal bewustzijn omtrent het belang van een ethische verzameling, bewaring, verspreiding en toepassing van de kennis van vissers.

U kan het boek rechtstreeks bestellen via Unesco Publishing: bestel hier

Het Climate Frontlines forum zal aandacht besteden aan de ervaringen van afgelegen of inheemse gemeenschappen van kleine eilanden, het gebied rond de Noordpool, hooggelegen gebieden, laaggelegen kustzones, tropische wouden, woestijngebieden en andere kwetsbare omgevingen. Voor veel mensen is klimaatverandering nog een verafgelegen gevaar maar voor deze kwetsbare gemeenschappen is het dagdagelijkse realiteit. Kleine eilanden, bijvoorbeeld, krijgen nu reeds te maken met een stijgende zeespiegel en verzilting van zoetwaterbronnen en landbouwgronden tengevolge van stormen die zeewater landinwaarts stuwen.

Landelijke en inheemse bevolkingen zijn goed geplaatst om de impact van klimaatverandering waar te nemen. Door de eeuwen heen zagen ze zich geconfronteerd met veranderingen van het leefmilieu en bouwden ze kennis en vaardigheden op om zich aan te passen aan de nieuwe situaties. Deze kennis kan van groot belang zijn bij de debatten over de impact van klimaatverandering en de strategieën om erop te reageren.

Ondanks hun bijzondere kwetsbaarheid en de strategieën voor aanpassing en de kennis waarover ze beschikken, blijven inheemse volken uitgesloten van het debat over klimaatverandering. Ze uitten hun frustratie daarover met een demonstratie op 7 december 2007 tijdens de VN-conferentie over klimaatverandering in Bali (Indonesië) en op de recentste bijeenkomst van het Permanent forum voor inheemse aangelegenheden van de VN in mei 2008 in New York (VS).

Het nieuwe forum van de UNESCO komt tegemoet aan de vraag van inheemse volken om gehoord te worden. Het zal niet alleen zorgen voor meer aandacht voor kwetsbare gemeenschappen in internationale debatten maar zal eveneens een platform bieden aan gemeenschappen om ervaringen uit te wisselen. Het forum werkt voorlopig met drie talen, Engels, Frans en Spaans; maar in de toekomst kunnen daar nog andere talen aan worden toegevoegd.

Klik hier voor het nieuwe forum waarmee de UNESCO een stem geeft aan kwetsbare gemeenschappen in het internationaal debat over klimaatverandering.

Klik hier om de gratis Nederlandstalige brochure van het UNESCO Platform Vlaanderen te bestellen waarin een overzicht gegeven wordt van de programma's waarmee de UNESCO de strijd aanbindt tegen klimaatverandering.

Tijdens een internationaal seminarie van ODINAFRICA (Ocean Data and Information Exchange Network for Africa) van 24 tot 26 april 2006 in het in Oostende gevestigde UNESCO IOC Project Office for IODE, spraken de 48 deelnemers uit 28 landen af om werk te maken van een kustatlas voor Afrika. ODINAFRICA bouwt een netwerk van oceanografische datacentra uit en houdt zich bezig met kustwaarneming in Afrika.

"Er bestaan niet veel voorbeelden van een kustatlas zoals we die voor Afrika in Oostende zullen ontwikkelen," zegt Wouter Rommens, opleidings-verantwoordelijke van het projectkantoor in Oostende. "Het gaat om een on-line instrument dat geografische informatie zal verschaffen over het milieu van de ganse Afrikaanse kust. Bovendien zal de atlas ook socio-economische informatie aanbieden, bijvoorbeeld over de bevolking van kuststeden."

De kustatlas is een primeur voor Afrika. "Een dergelijke atlas zal zeker van pas komen voor beleidsmakers bij het uitstippelen van een kust- en milieubeleid," meent Rommens.

De kustatlas zal in Oostende door Afrikaanse experts ontwikkeld worden in samenwerking met het team van het projectkantoor. "Van 6 tot 16 juni beginnen we met het verzamelen van data uit alle mogelijke bronnen," zegt Rommens. "Er is een grote hoeveelheid gegevens nodig en die moeten ook allemaal naar hetzelfde formaat worden omgezet vooraleer we er echt mee aan de slag kunnen voor het ontwikkelen van de kustatlas." In de herfst van dit jaar begint de eigenlijke ontwikkeling zodat de kustatlas tijdens het volgende ODINAFRICA seminarie in de lente van volgend jaar in Oostende kan voorgesteld worden.

Klik hier voor meer informatie over IOC Project Office for IODE in Oostende.

Klik hier voor meer informatie over ODINAFRICA.

Het werk legt uit waarop je moet letten wanneer je gebouwen koopt of bouwt op kuststroken die aan erosie onderhevig zijn. De kwestie van de bewaring en instandhouding van kuststroken wordt besproken aan de hand van praktijkvoorbeelden die verschillende technieken hanteerden. De richtlijnen en adviezen die het boek naar voren brengt zijn gegroeid uit de technische kennis die tien jaar onderzoek opleverde.

Hoewel het zwaartepunt van de aandacht ligt bij de kusten in het Caraïbisch gebied, zijn de algemene principes die worden besproken en geïllustreerd ook van toepassing op andere kusten over de hele wereld.

U kan het boek rechtstreeks bestellen via Unesco Publishing: bestel hier

Vragen én antwoorden

De kranten stonden er de laatste maanden bol van, maar de tsoenami is spijtig genoeg geen ééndagsvlieg. Hoe wapent de wereld zich tegen al dit zeegeweld? Enkele jaren geleden heette het grote gevaar El Niño. Maar wat is het precies? Hoelang bestaat het al? En wat komen satellieten hierbij doen? In 1953 stonden onze contreien onder water. Tegen 2100 zal de zeespiegel met ongeveer 60 cm stijgen als gevolg van klimaatverandering. Wat dan gedaan? Onze biodiversiteit wordt bedreigd, maar in feite kennen we amper 5 % van wat er allemaal in de oceanen leeft en groeit. Wat is het gevaar van 'alien invaders'? En wat zijn toxische algen? Welke risico's brengen ze met zich mee? Op al deze vragen geeft de tentoonstelling Een oceaan van gegevens stroomt door Oostende een antwoord.

Met enkele concrete voorbeelden wordt bevattelijk aangetoond hoe belangrijk het beheer en het verzamelen van oceanografische gegevens wel is. Bij verschillende thema's wordt uitgelegd hoe en waar wetenschappers hun informatie ophalen. Er valt ook meetapparatuur te bekijken. En waarvoor al die gegevens kunnen dienen, wordt uitgelegd met lokale en mondiale voorbeelden.

Waar?

IODE Project Office (naast het VLIZ)

Pakhuizen 61 (vismijn)

8400 Oostende

Wanneer?

7 mei: van 12u -18u

8 mei: van 10u -18u

Meer informatie over de tentoonstelling:

Unesco Centrum Vlaanderen

jbcalewaert@unescocentrum.be of info@unescocentrum.be

03 285 96 17

Klik hier voor meer informatie over het IODE Project Office in Oostende.

Klik hier voor meer informatie over het themanummer van UNESCO info dat verscheen n.a.v. de opening van het IODE Project Office.

Op 25 april 2005 wordt in Oostende een nieuw internationaal centrum geopend: het IODE Project Office van de Intergouvernementele Oceanografische Commissie (IOC) van de UNESCO. De IOC, opgericht in 1960, is het belangrijkste orgaan binnen de Verenigde Naties dat zich toelegt op de studie van de zeeën en de oceanen. Momenteel maken 130 landen, waaronder België, deel uit van de IOC. De IOC heeft tot doel om internationale samenwerking te promoten en programma's te coördineren op het gebied van oceaan- en zeewetenschappelijk onderzoek.

Via haar activiteiten wenst de IOC de kennis van het mariene systeem te vergroten en aan te wenden voor de verbetering van het beheer, de duurzame ontwikkeling en de bescherming van het mariene milieu. Zij wil op deze manier ondersteuning geven bij de voorbereiding van het beleid van haar lidstaten rond deze problematiek. De activiteiten zijn verdeeld over vier grote secties: Ocean Sciences, Ocean Services, Global Ocean Observing System (GOOS) en Capacity Building in Marine Sciences, Services and Observations (TEMA: Training, Education & Mutual Assistance). Het nieuwe Project Office valt onder het International Oceanographic Data and Information Exchange (IODE) programma binnen de Ocean Services van de IOC.

De Vlaamse betrokkenheid bij de IOC

Vlaanderen is uitgegroeid tot een belangrijke partner binnen de IOC. In 1999 is het Vlaams Unesco Wetenschappen Trustfonds opgericht ter ondersteuning van de Unesco-activiteiten op het gebied van de Wetenschappen. Dit fonds staat internationaal bekend als FUST: Flanders UNESCO Science Trustfund. Vlaanderen maakt per jaar meer dan 1 miljoen euro over naar dit fonds. Ongeveer de helft van het FUST-budget gaat naar programma-activiteiten van de IOC.

Verschillende Vlaamse instellingen werken actief mee binnen de IOC structuren. Het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) en de Beheerseenheid voor het Mathematisch Model van de Noordzee (BMM) zijn respectievelijk regionaal en nationaal datacentrum binnen het IODE-programma. Het VLIZ werkt bovendien actief mee aan het ontwikkelen van nieuwe software rond het verwerven, het beheer en het beschikbaar maken van oceanografische data binnen verschillende IOC werkgroepen. En vrijwel alle Vlaamse universiteiten (VUB, LUC, UA, RUG en KUL) zijn betrokken bij het 'coachen' van activiteiten en specifieke training programma's binnen de IOC.

Vlaanderen heeft ook actief bijgedragen tot het onderbouwen van het IOC programma, onder meer door het leveren van algemene ondersteuning bij het organiseren van internationale conferenties of door het afvaardigen van experts.

Het International Oceanographic Data and Information Exchange (IODE) programma

Sinds in 1994 het Zeerechtverdrag van de Verenigde Naties van kracht werd, opteren meer en meer VN-lidstaten ervoor om de (nog altijd vrij summiere) kennis van de oceanen op een gecoördineerde manier verder te ontwikkelen. De IOC creëerde in de voorbije veertig jaar een dynamisch overlegforum waarin mariene wetenschappers en beleidsmensen in gemeenschappelijk overleg onderzoeksobjectieven definiëren en onderzoeksprogramma's op een gecoördineerde wijze uitwerken.

Eén van de belangrijke programma's van de IOC is het International Ocean Data and Information Exchange programma (IODE). Het IODE werd in 1961 opgericht en kent een nog steeds groeiende belangstelling. Het IODE heeft als doel om op een gestandaardiseerde wijze oceanografische gegevens en informatie wereldwijd beschikbaar te stellen en uit te wisselen, en zo bij te dragen tot het stimuleren van het zeewetenschappelijk onderzoek. Belangrijke aandacht gaat ook naar de ontwikkeling van gestandaardiseerde data- en informatieproducten die tegemoetkomen aan de noden van verschillende gebruikersgemeenschappen. Momenteel zijn er in meer dan 60 landen één of meerdere datacentra actief in het wereldwijde IODE netwerk. Zoals eerder aangehaald is België met het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) als regionaal datacentrum actief in dit netwerk betrokken, terwijl de Beheerseenheid voor het Mathematisch Model van de Noordzee (BMM) als tweede Belgisch datacentrum in het netwerk is opgenomen.

Het bestaan en het onderhouden van een goed functionerend, globaal, geïntegreerd data- en informatie- uitwisselingsprogramma is niet onbelangrijk. Vele onderzoeken zijn gericht op de studie van lokale processen, maar dragen anderzijds vaak ook bij tot het doorgronden van meer globale processen. Het beschikken over informatie in een bredere context is hierbij cruciaal, en moet de onderzoekers toelaten toegang te krijgen tot data en informatie uit zoveel mogelijk bronnen. De hoofddoelstellingen van het IODE die hiertoe bij dragen zijn:

- Het bevorderen en vergemakkelijken van de uitwisseling van oceanografische data en informatie;

- Het ontwikkelen van standaarden, protocols en methoden voor het wereldwijd uitwisselen van oceanografische data en informatie;

- De lidstaten bijstaan bij het opbouwen van de nodige capaciteit om oceanografische data en informatie te beheren en partner te worden in het IODE netwerk.

Belangrijke aandachtspunten van het IODE zijn de 'lange termijn' toegankelijkheid en archivering van oceaangegevens, metadata en informatie om huidige en toekomstige databestanden te vrijwaren van degradatie.

Decentralisatie leidt tot het oprichten van IODE Project Offices

De laatste decennia is er een enorme vooruitgang geweest in de verschillende disciplines van de oceanografie en de mariene wetenschappen en technologieën. De snelle ontwikkelingen - mede dankzij de exponentiële groei in de computer-, observatie- en captatietechnologieën - zorgen voor een explosieve toevloed van gegevens en informatie inzake het mariene milieu. Wil men deze gegevensstroom op een efficiënte manier kanaliseren, dan moet men naast het uitwerken van een goede beheerstructuur ook investeren in de ontwikkeling en het implementeren van nieuwe technologieën die de enorme toevloed van data in goede banen helpen leiden.

Het oprichten van een IODE Project Office dat zich expliciet zal toeleggen op het ontwikkelen en implementeren van nieuwe technologische ontwikkelingen, is een belangrijke stap om in de toekomst tegemoet te komen aan de noden van de verschillende gebruikersgemeenschappen. Het IODE Project Office in Oostende zal een belangrijk kenniscentrum worden, naast de twee regionale IODE Project Offices resp. voor Afrika en voor de Caraïben. Deze laatste staan in voor het optimaliseren van de operationele werking en dienstverlening van het IODE programma in hun regio.

De algemene doelstellingen van het IODE Project Office in Oostende zijn:

- Het creëren van een creatieve omgeving die instaat voor de ontwikkeling en ondersteuning van IODE projecten, diensten en producten met specifieke aandacht voor een effectieve en efficiënte dienstverlening en doorstroming van data- en informatie vanaf de bron tot bij de eindgebruikers.

- Het bijstaan van de IOC-lidstaten bij het uitbouwen en verbeteren van hun capaciteiten met betrekking tot het beheer van oceanografische data en informatie en het leveren van producten en diensten aan de gebruikers van oceanografische data en informatie.

Het IODE Project Office moet zich vooral toeleggen op nieuwe innovatieve en horizontale (cross-cutting) activiteiten die de samenwerking verder uitbouwt en versterkt tussen het IODE, de zeewetenschappelijke programma's van de IOC en deze van andere multilaterale en internationale organisaties.

Hierdoor krijgt het IODE Project Office een speerpuntfunctie. Het Project Office moet een creatief en dynamisch kader creëren waarbinnen een technologisch platform wordt uitgebouwd. Het Project Office wordt de basis van waaruit de innovatieve ontwikkelingen aangaande efficiënte en effectieve doorstroming van oceaandata en gerelateerde informatie worden gerealiseerd, onderhouden en, met de nodige ondersteuning, overgebracht naar de diverse doelgroepen. De nieuwe ontwikkelingen moeten afgestemd worden op de recente evoluties inzake telemetrie, communicatie, protocols en standaarden en gedecentraliseerde databanken.

Belang bij de huisvesting van een wereldspitstechnologiecentrum in Vlaanderen

Voor een klein land (of regio) dat zijn wetenschappelijke basis wil versterken, is het belangrijk permanent aansluiting te zoeken en te behouden bij innovatieve ontwikkelingen. Dit moet bij voorkeur gebeuren in een internationaal samenwerkingsverband.

Het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) is uitgegroeid tot hét coördinatie- en informatieplatform voor zeewetenschappelijk onderzoek in Vlaanderen. De uitbouw van een Vlaams Marien Data- en Informatie Centrum (VMDC) en de opportuniteit van onderzoeksplatformen zoals het onderzoeksschip Zeeleeuw en de serres (van De Haan) geven het VLIZ de nodige armslag om een trekkersrol te spelen in lokale én in internationale samenwerkingsverbanden. Het VLIZ voorziet in een continue coördinatie van haar activiteiten met deze van federale en internationale entiteiten. Het VLIZ heeft heel wat expertise in huis inzake verwerking en beheer van oceanografisch data en informatie om een coördinerende rol te spelen in een aantal zorgvuldig uitgekozen internationale wetenschappelijke samenwerkingsverbanden.

Naast de goede bereikbaarheid en de talrijke verblijfsmogelijkheden heeft de IOC ervoor geopteerd om het IODE Project Office in Oostende te vestigen vanwege een aantal belangrijke bijkomende troeven die deze locatie te bieden heeft:

- Coöperatieve en creatieve omgeving: Naast de expertise van het VLIZ en de BMM kan het Project Office beroep doen op inbreng van administraties (o.a. Waterwegen en Zeewezen), universiteiten en hogescholen, waarvan een aantal in de onmiddellijke nabijheid liggen.

- Broed- en testkamer: De nieuwe technologische ontwikkelingen kunnen (al dan niet in onmiddellijke samenwerking met lokale partners) in situ uitgetest worden, en dit via platformen in de Spuikom of van op kustverdedigingswerken (dijken, pieren, boeien...), of van op platformen op zee: aan boord van de Belgica of Zeeleeuw, of van op vaste meetpalen offshore.

- Opleidingsmogelijkheden: Het IODE Project Office voorziet in specifieke trainingen, maar biedt ook de gelegenheid om eindwerken te verrichten. Deze kunnen zowel gericht zijn op het ontwikkelen van nieuwe software toepassingen als op het bedenken van vernieuwende technologieën met betrekking tot oceanografische dataverzameling, -verwerking en -verzending, met inbegrip van het ontwikkelen en/of testen van allerlei sensoren.

Vlaanderen heeft besloten dit IODE Project Office te huisvesten met een toelage van 60.000 euro per jaar. Deze beslissing is ingegeven door het besef dat een dergelijk hoogtechnologisch centrum enorme stimulansen en voordelen biedt voor de onderzoeksgemeenschap en voor alle gebruikers van oceaandata en -informatie. Bovendien vergroot de verbondenheid met een dergelijk initiatief de zichtbaarheid van Vlaanderen in de internationale wetenschappelijke wereld. Een dergelijk knooppunt huisvesten straalt ook af op de onmiddellijke omgeving en biedt het VLIZ en de totale wetenschappelijke gemeenschap een unieke mogelijkheid om zich internationaal te profileren. Het IODE Project Office zal heel wat internationale experts tijdelijk onderdak bieden door het regelmatig inrichten van internationale workshops en seminars. Ook zullen er vanuit het Project Office een aantal internationale conferenties georganiseerd worden, waarbij het VLIZ en de eraan verbonden netwerken baat hebben.

De te verwachten return voor de wetenschappelijke gemeenschap is een veelvoud van de geleverde inspanning. Dan houden we nog geen rekening met de economische return voor de stad Oostende, want het IODE voorziet momenteel jaarlijks 1.200 tot 1.500 overnachtingen voor haar experts. Dit aantal kan alleen maar stijgen wanneer het Project Office op kruissnelheid komt met alle voorziene activiteiten.

Rudy Herman

Navorser administratie Wetenschap en Innovatie

Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap

Naar aanleiding van de opening van het IODE Project Office in Oostende publiceerde het Unesco Platform Vlaanderen een themanummer van UNESCO info waarin uitgebreid wordt ingegaan op het belang en de toepassingen van oceanografische data, zowel in Vlaanderen als in de rest van de wereld. Klik hier voor meer informatie en om dit themanummer gratis te bestellen of te downloaden.

Gegevens zijn de grondstof waarmee wetenschappers werken. Eens een onderzoek afgerond wordt en de resultaten verzameld, komen ze terecht in één grote informatiebron. De Wereld Databanken, die midden de jaren 1960 opgezet werden in Amerika, Rusland en China, zijn van cruciaal belang bij het verzamelen, opslaan en verspreiden van wetenschappelijke gegevens.

Nationale datacentra van over de hele wereld leveren een bijdrage tot de Wereld Databanken. De kennis die erin is opgeslagen, is kostenloos en vrij beschikbaar voor wetenschappers over de ganse wereld. De "moeder" van die databanken is IODE (International Oceanographic Data and Information Exchange) van de IOC: dat programma ziet erop toe dat de nationaal verzamelde gegevens vlot naar de wereldcentra doorstromen. Voor het actief werd, hielden onderzoekers hun gegevens voor zich. De IOC wordt dan ook alom gerespecteerd voor het opzetten van de eerste mondiale databank.

Maar de rijke informatiebron wordt bedreigd. In 1996 luidden wetenschappers de alarmklok, toen bleek dat een verdragsvoorstel van de World Intellectual Property Organization (WIPO) ter bescherming van databanken, een betaling-per-gebruik beleid voorstelde voor overheids- en privaat onderzoek. "Het voorstel ging er van uit dat wetenschappers door het commercialiseren van hun kennis en door productontwikkeling, gemakkelijk geld konden inwinnen voor het aankopen van data," verklaart IODE coördinator Peter Pissierssens. (Onder druk van de internationale onderzoekersgemeenschap werd het voorstel in 1997 ingetrokken. Ook Amerika had bezwaar aangetekend, de Europese Unie daarentegen, publiceerde in 1998 een richtlijn die het producenten van databanken mogelijk maakt om beperkingen op te leggen voor het gebruik van hun gegevens.)

Het onderzoek dat oceanografen voeren omvat stalen nemen van zeewater, het mariene leven van nabij bestuderen, het op afstand observeren van de werking van de oceaan met vliegtuigen en satellieten, en het onderzoeken van de zeebodem door middel van boringen en seismische profilering van de korst die zich net onder de zeebodem bevindt. Om dat belangrijke werk te kunnen doen, zijn ze in grote mate afhankelijk van de gegevens en de informatie die IODE hen aanbiedt. De economische (en academische) voordelen van het verzamelen van data door uitwisseling -in plaats van alles zelf te moeten doen- zijn enorm.

Nu echter, dreigt het debat omtrent openbare databanken het resultaat van 40 jaat internationale samenwerking ongedaan te maken. Zonder een dergelijke samenwerking kan IODE immers nooit zijn wat het tot op heden was: een uitgebreid en steeds vollediger wordend overzicht van het gedrag van de oceaan. Omdat de beschikbaarheid van bepaalde oceanografische gegevens door sommige landen al wordt aan banden gelegd, riep de IOC in mei 2000 een werkgroep samen om zich over de problematiek te buigen.

"Meteorologische gegevens worden meer dan ooit afgeschermd," zegt Dr. Ferris Webster van het Amerikaanse Global Observing Systems Information Centre. "Sommige landen werden zich bewust van de waarde van dergelijke gegevens, en willen er munt uit staan. Ik vind dat gegevens die door meteorologische centra van de overheid worden ingezameld, voor iedereen vrij beschikbaar zouden moeten zijn." Webster was een van de leden van de werkgroep die opgericht werd met de bedoeling een nieuwe verklaring voor te bereiden met de algemene IOC regels betreffende de uitwisseling van gegevens, en een verklaring met advies over de te volgen methodes.

De werkgroep slaagde er evenwel niet in om tot eensgezindheid te komen, en het dossier werd doorgeschoven naar de Uitvoerende Raad van de IOC. Daar speelde men het door aan een intergouvernementele werkgroep. Er wordt nu een nieuwe beleidsverklaring verwacht in de loop van dit jaar. "De uitwisseling van wetenschappelijk gegevens is een heet politiek hangijzer," verklaart Pissierssens de vertraging. "Het houdt serieuze gevolgen in voor de wetenschap op mondiaal niveau. We weten waar de discussie begon, maar niet waar ze zal eindigen."

De oceaan speelt een belangrijke rol bij het totstand komen van ons klimaat. Het spreekt dan ook voor zich dat we er voorzichtig moeten mee omspringen. Doen we dat niet, dan zouden wel eens meer El Niño's de kop kunnen opsteken. En die kunnen we missen als kiespijn, want we hebben nu al de handen vol met de 'kleine Jezus'.

Een normaal jaar

Het weerfenomeen dat om de zoveel jaar rond kerstmis zorgde voor ernstige stormen en een gebrek aan vis, werd door de Peruviaanse vissers 'Infant Jezus' gedoopt. Het is een klimatologische abnormaliteit die voorkomt aan de evenaar in de Stille Zuidzee. Maar zijn gevolgen verspreiden zich van Centraal Amerika naar Zuidoost-Azië en een groot deel van het zuiden van Afrika.

In een normaal jaar waaien de passaatwinden ter hoogte van de evenaar van oost naar west over de Stille Zuidzee. Zo wordt warm oppervlaktewater naar Australië en Indonesië gebracht, dat op zijn beurt regen en wolken veroorzaakt. Terzelfdertijd bereikt een stroom koud water van Antartica de oppervlakte net buiten de kust van Zuid-Amerika. Die stroom bevat en hoop voedingsstoffen die de voedselketen in werking laten treden en zo Peru's vissers van anchovis voorziet.

Een El Niño jaar

In een El Niño jaar zijn de passaatwinden uiterst zwak, of veranderen ze zelfs van richting en blazen ze van west naar oost. Als gevolg daarvan keert het warm water terug van Australië en Indonesië naar Zuid-Amerika, en brengt er stormwolken en regen. De droogte slaat toe in Oost-Australië en Indonesië, waar regenwouden zelfs kunnen ontbranden.

De wetenschappers weten niet welke gevolgen het stijgen van de temperatuur van het oppervlaktewater in de Stille Zuidzee heeft op andere plaatsen overal ter wereld. Het ziet er naar uit dat de oceaanstromingen de effecten van El Niño noordwaarts naar Alaska en Japan en zuidwaarts naar Antartica voeren. De temperatuur anomalieën kunnen de luchtstromingen ontregelen in de opperste atmosfeer die een ander mechanisme in werking doen treden : teleconnectie. Dat zorgt voor overstromingen in Centraal Europa en droogte in Zuid Afrika.

De gevolgen van El Niño kunnen vernietigend zijn. Volgens statistieken van de Amerikaanse oceanografische commissie stierven er zo'n 50 mensen en werden er 26.000 dakloos in het door overstromingen getroffen Bolivië. De schade liep er op tot 300 miljoen dollar. In het Zuiden van Afrika, de Filippijnen en Indonesië berokkende droogte voor 2 miljard dollar schade en braken er heel wat ziektes uit.

Hoewel de wetenschappers nog steeds in het duister tasten over de oorzaken van El Niño, staan ze wel al ver in het voorspellen ervan. Met de nieuwste technieken inzake satellieten en computersimulaties kunnen ze voorspellen waar El Niño zal toeslaan. Maar die voorspellingen hebben pas nut als ze ook leiden tot daadwerkelijke acties.