De Britse filmster Clive Owen en de Franse acteur en regisseur Jacques Perrin springen op de bres voor de bescherming van marien erfgoed tijdens een evenement op de hoofdzetel van UNESCO in Parijs op 7 februari 2013. Er zal een tienjarenstrategie worden voorgesteld om de 'Kroonjuwelen van de oceaan' te beschermen - een project dat steun geniet van de Vlaamse regering. Tevens is er aandacht voor de verwezenlijkingen van het 'Getijden van tijd' project, een samenwerking voor de bescherming van marien werelderfgoed tussen het UNESCO Werelderfgoedcentrum, de Zwitserse horlogemaker Jaeger-LeCoultre en de krant The International Herald Tribune.

Op de Werelderfgoedlijst prijken 46 mariene sites. Samen vertegenwoordigen ze meer dan een derde van alle beschermde mariene gebieden. Het Werelderfgoed Mariene Programma van UNESCO wil deze sites gebruiken als katalysators voor het verbeteren van het wereldwijde oceaanbeheer. Er is nog veel werk voor de boeg om de expertise van verantwoordelijken voor het beheer van de oceaan te vergroten en om ervoor te zorgen dat alle ecosystemen van de oceaan vertegenwoordigd zijn op de Werelderfgoedlijst.

De Vlaamse regering en het 'Getijden van tijd' project brachten samen meer dan 3 miljoen dollar bijeen om lidstaten en sitebeheerders te helpen om de toenemende vervuiling aan te pakken. De vervuiling is onder meer het gevolg van ontginning onder water, van boorwerkzaamheden en van maritiem transport. Het UNESCO Werelderfgoedcentrum coördineert de inspanningen.

• UNESCO World Heritage Marine Programme
• Marine Environment Photo Gallery
• Download gratis iPhone app UNESCO World Heritage Marine Programme

De UNESCO-conventie betreffende de bescherming van cultureel erfgoed onder water is van toepassing op alle sporen van menselijk bestaan met een culturele, historische of archeologische waarde die minstens 100 jaar onder water liggen. Vandaar dat het wrak van de Titanic vanaf 15 april 2012 bescherming geniet van de Conventie.

Bescherming en samenwerking

De Algemene Conferentie nam de UNESCO-conventie betreffende de bescherming van cultureel erfgoed onder water aan op 2 november 2001. Het verdrag bevat de basisprincipes voor de bescherming van cultureel erfgoed onder water, voor samenwerking tussen landen en algemeen aanvaarde praktische regels met betrekking tot archeologische activiteiten op sites onder water. De Conventie slaat op bescherming en samenwerking maar niet op regels omtrent de eigendom van scheepswrakken, noch op de omschrijving van maritieme zones.

De Conventie is het antwoord van de internationale gemeenschap op de vernieling van archeologische sites onder water door commerciële schattenjagers. Het verdrag is ook een illustratie van het groeiend bewustzijn dat scheepswrakken dezelfde bescherming verdienen als erfgoed aan land.

Verplichtingen van lidstaten

Voor het wrak van de Titanic betekent de bescherming dat alle lidstaten van de Conventie het plunderen, verkopen en verdelen van het wrak en zijn artefacten moeten verbieden. Ze moeten de maatregelen treffen die tot hun mogelijkheden behoren om de site te beschermen en om te verzekeren dat de nog achtergebleven stoffelijke overschotten met respect behandeld worden.

Aangezien het wrak van de Titanic in internationale wateren ligt, beschikt geen enkel land over exclusieve jurisdictie over het gebied waar het wrak te vinden is. Landen hebben enkel jurisdictie over de vaartuigen die onder hun vlag varen. De Conventie van 2001 voorziet een samenwerkingssysteem tussen landen dat van toepassing is in internationale wateren en behelst dat landen elkaar verwittigen als er gevaar dreigt voor een archeologische site onder water en dat staten samenwerken om niet-wetenschappelijke en onethische interventies te voorkomen. Lidstaten van de Conventie moeten sancties opleggen aan verantwoordelijken voor schendingen, beschermingsmaatregelen treffen en onwettig verworven artefacten aanslaan. Ze moeten ook hun havens sluiten voor elk vaartuig dat betrokken is bij activiteiten die in strijd zijn met de Conventie.

Wereldwijd probleem

Naar aanleiding van de verjaardag van het vergaan van de Titanic uitte Irina Bokova, directeur-generaal van UNESCO, haar bezorgdheid over de aanhoudende vernieling en plundering van duizenden scheepswrakken verspreid over de hele wereld. Ze benadrukt dat de bezorgdheid over de commerciële exploitatie van de Titanic geen alleenstaand geval is - ook als is het wellicht het meest zichtbare voorbeeld.

Er zijn al flink wat inspanningen geleverd om een oplossing te vinden voor de artefacten van de Titanic die zijn bovengehaald maar de Conventie van 2001 beklemtoont dat alle scheepswrakken dezelfde aandacht verdienen en moeten beschouwd worden als maritieme herdenkingsplaatsen aan de mensen die overleden bij het zinken. De wrakken moeten worden onderzocht maar niet gebruikt met winstbejag als doel.

• Alles over de bescherming van cultureel erfgoed onder water door UNESCO

De meest vooraanstaande academici, experten en onderwaterarcheologen zullen samen bespreken hoe de bescherming van het cultureel erfgoed onder water kan verbeterd worden tijdens een bijeenkomst in de Koninklijke Bibliotheek van België van 13 tot 14 december 2011. Het evenement komt er naar aanleiding van de tiende verjaardag van de UNESCO-conventie betreffende de bescherming van cultureel erfgoed onder water.

Er liggen naar schatting drie miljoen scheepswrakken op de zeebodem. Voor de kust van de Middellandse Zee alleen al, liggen er meer dan 150 gezonken steden - sommige zo groot als Pompeii en tot 5.000 jaar oud. Maar deze archeologische sites - en de verhalen die ze vertellen over de menselijke geschiedenis - staan bloot aan allerlei gevaren. Plunderingen, bergingen, olieboringen en bouwprojecten bij de kusten zijn slechts enkele van de bedreigingen voor dit opmerkelijk erfgoed.

De bijeenkomst in Brussel brengt meer dan 200 deelnemers samen om na te gaan hoe deze sites worden beheerd en hoe ze beter kunnen worden beschermd. De rol die de conventie daarbij kan spelen, staat centraal.

Aan de vooravond van de bijeenkomst is er een publiek luik. Onder de noemer Amazing History under Water vertellen drie gerenommeerde archeologen over hun ervaring. Het evenement gaat door aan de Vrije Universiteit Brussel om 19u op 12 december 2011. James Delgado (National Oceanic and Atmospheric Administration, VS) zal spreken over het wrak van de Titanic. Kenzo Hayashida (Asian Research Institute for Underwater Archaeology, Japan) zal vertellen over de vergane vloot van Kublai Khan. En Nicolas Flemming (National Oceanographic Centre of South Hampton, VK) laat het publiek een aantal gezonken steden ontdekken.

De Conventie betreffende de bescherming van cultureel erfgoed onder water is in 2001 aangenomen door de Algemene Conferentie van UNESCO. Het verdrag stelt duidelijk dat erfgoed onder water dezelfde bescherming moet genieten als erfgoed aan land en stelt een aantal richtlijnen voorop over hoe het moet worden beschermd. Tot nu toe is het geratificeerd door veertig landen.

Download het programma van Amazing History under Water op 12 december 2011

Download het programma van het UNESCO Scientific Colloquium on Factors Impacting Underwater Cultural Heritage op 13 en 14 december 2011 in Brussel

Ter gelegenheid van de tiende verjaardag van de UNESCO-conventie voor de bescherming van cultureel erfgoed onder water vindt er op 13 en 14 december 2011 in de Koninklijke Bibliotheek in Brussel een regionale bijeenkomst en wetenschappelijk colloquium plaats over de bescherming van onderwatererfgoed. Deze conferentie wordt georganiseerd door UNESCO, in samenwerking met de Katholieke Universiteit Leuven en het VIOE, het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed, en vindt plaats onder de auspiciën van de Vlaamse UNESCO Commissie.

Boeiende avond over archeologie onder water

Maar niet alleen onderzoekers, archeologen en andere experts krijgen de kans om te duiken naar de geschiedenis. Aan de Vrije Universiteit Brussel wordt op 12 december 2011 om 19u een publiek luik bij deze bijeenkomst georganiseerd: Amazing History under Water. Dit evenement staat open voor alle geïnteresseerden en richt zich op het brede publiek. De voertaal van de avond is Engels.

De avondconferentie voor het brede publiek brengt drie vermaarde archeologen samen die gespecialiseerd zijn in erfgoed onder water: James Delgado (National Oceanographic and Atmosphere Administration, VS), Nicolas Flemming (National Oceanography Center, VK) en Kenzo Hayashida (Asian Research Institute of Underwater Archaeology, Japan). Ze zullen het hebben over de gezonken vloot van Kublai Khan, over gezonken steden en prehistorische landschappen onder water in Europa en over het wrak van de Titanic die in 1912 zonk na een botsing tegen een ijsberg.

Inschrijving voor Amazing History under Water is gratis en kan rechtstreeks bij m.bardon@unesco.org

Download het programma van Amazing History under Water op 12 december 2011

Download het programma van het UNESCO Scientific Colloquium on Factors Impacting Underwater Cultural Heritage op 13 en 14 december 2011 in Brussel

• Meer informatie over het UNESCO Scientific Colloquium on Factors Impacting Underwater Cultural Heritage op 13 en 14 december 2011 in Brussel

"Ik ben verheugd dat zulk een uitzonderlijk voorbeeld van onderwatererfgoed is teruggevonden. De culturele en historische waarde ervan is aanzienlijk," zo liet Koïchiro Matsuura, directeur-generaal van UNESCO, optekenen. "In de geest van de conventie die UNESCO in 2001 aannam, vertrouw ik erop dat alle betrokken partijen het nodige zullen doen opdat dit belangrijke overblijfsel van de Britse maritieme geschiedenis gevrijwaard wordt, de gepaste aandacht krijgt en niet gebruikt wordt voor commercieel gewin."

Het Amerikaanse bedrijf Odyssey Marine Exploration maakte op 2 februari 2009 bekend dat het het wrak van de HMS Victory heeft gevonden nabij de Kanaaleilanden waar het schip in 1744 zonk tijdens een storm. Er waren geen overlevenden onder de naar schatting duizend opvarenden. Naast menselijke resten bevat het wrak een aantal bronzen kanonnen, historische artefacten en een aanzienlijke lading goud.

In 2007 vond hetzelfde bedrijf een scheepswrak van Spaanse origine dat een grote zilverschat aan boord had. Er lopen nog steeds gerechtelijke procedures over de kwestie. De Spaanse overheid werd niet geraadpleegd naar aanleiding van de berging. Spanje claimt het wrak en roept de onschendbaarheid van zijn archeologische sites in.

UNESCO's Conventie ter bescherming van het cultureel erfgoed onder water die sinds 2 januari 2009 officieel van kracht is, is door 22 landen geratificeerd. Het Verenigd Koninkrijk behoort er niet toe maar liet eerder wel al weten bereid te zijn om te handelen in overeenstemming met het annex van de conventie dat ethische en wetenschappelijke regels opsomt voor de activiteiten op en om archeologische sites onder water. Deze regels hebben een breed draagvlak onder archeologen.

De conventie streeft naar een betere bescherming van onder water liggende scheepswrakken en ruïnes. Met dit internationaal verdrag wil de internationale gemeenschap reageren op toenemende plunderingen en vernielingen van onder water gelegen cultureel erfgoed dat steeds meer schattenjagers lokt.

De conventie is gebaseerd op vier principes: de verplichting om cultureel erfgoed onder water te beschermen; een sterke voorkeur voor in situ (dus onder water) bescherming; een verbod op commerciële uitbating van dergelijk erfgoed; samenwerking tussen landen ter bescherming van dit erfgoed, ter bevordering van opleidingen inzake onderwaterarcheologie, en ter sensibilisering voor het belang van gezonken erfgoed. De conventie speelt geen rechter bij betwistingen over de eigendom van erfgoed onder water en komt ook niet in het vaarwater van de jurisdictie of soevereiniteit van landen.

Volgens Matsuura zijn de ratificaties goed nieuws voor allen bezorgd om ons onderwatererfgoed, dat slechts met mondjesmaat beschermd wordt. Exploratietechnieken hebben de zeebodem toegankelijker gemaakt en het aantal plunderingen op deze sites neemt constant toe.

Deze conventie, die een aanvulling vormt op de normatieve instrumenten van de UNESCO ter bescherming van roerend cultureel erfgoed, wil bijdragen aan de bescherming van alle sporen van menselijke bestaan met een cultureel, historisch of archeologisch karakter die zich deels of volledig onder water bevinden voor minstens 100 jaar. Prioriteit wordt gegeven aan in situ bescherming en commerciële exploitatie wordt verboden.

De Conventie zal in werking treden wanneer 20 staten tot ratificatie zijn overgegaan.

U kan het boek rechtstreeks bestellen via Unesco Publishing: bestel hier

Het nieuwe programma past binnen het kader van het Internationaal jaar ter herdenking van de strijd tegen de slavernij en haar afschaffing en is onderdeel van het Slavenroutes programma van de UNESCO. Vergeten slaven zal historisch en archeologisch onderzoek doen naar alle aspecten van deze gebeurtenis die symbool staat voor de manier waarop slaven in het algemeen en in het gebied van de Indische Oceaan in het bijzonder, behandeld werden. Het zal ook deel uitmaken van een bredere informatiecampagne om in scholen en bij het brede publiek meer bewustzijn te scheppen voor de geschiedenis en de gevolgen van de slavenhandel en voor de moderne vormen van slavernij.

Dit jaar zullen researchers in Frankrijk en Madagaskar beginnen met een onderzoek om de reis en het leven van de slaven die aan boord van L'Utile waren, te reconstrueren om zo te achterhalen hoe een handvol van deze mensen erin slaagde om gedurende 15 jaar te overleven op een afgelegen woestijnachtig eiland. Er komt ook een genealogisch onderzoek naar de afstammelingen van de protagonisten van dit verhaal, zowel van de slaven als van de zeelui. In een latere fase zullen scholen de vooruitgang van het onderzoek via het internet kunnen volgen en informatie over slavernij en hun opvattingen daaromtrent met elkaar kunnen delen.

Cultureel erfgoed: Het verleden van de toekomst maakt duidelijk dat de term "cultureel erfgoed" een brede lading dekt en toont aan dat het cultureel erfgoed een belangrijke rol kan spelen in het bevorderen van de dialoog en de verstandhouding tussen culturen.

De brochure bestaat uit drie luiken. Het eerste deel is een schets van de evolutie van de definitie van het begrip cultureel erfgoed. Daar waar het begrip vroeger vooral betrekking had op de traditionele monumenten en relicten, kwam er door de jaren heen ook aandacht voor de omgeving waarin het erfgoed voortkomt en nog later voor de vaardigheden die aan de basis lagen van het erfgoed. Zo komt het dat er nu sprake is van materieel (monumenten, relicten, enz &) en immaterieel (ambachten, talen, muziek, enz &) cultureel erfgoed. Naarmate het begrip een breder veld omspande, groeide ook het besef over het belang van het cultureel erfgoed en de rol die het in onze samenlevingen speelt.

Naast de definiëring van het begrip, besteedt de brochure ruime aandacht aan de verschillende vormen van zowel het materieel als het immaterieel cultureel erfgoed. Maar liefst twintig vormen worden voorgesteld en geduid, gaande van historische steden en cultuurobjecten naar cultureel onderwatererfgoed, traditionele geneeskunde en mondelinge tradities.

Het laatste, en meest uitgebreide luik, vertelt hoe de UNESCO haar rol van voortrekker op het vlak van de promotie en de bescherming van het cultureel erfgoed vervult. Zo is er aandacht voor de verschillende internationale wettelijke beschermingsinstrumenten die mede dankzij de Organisatie tot stand kwamen en wordt uitgelegd op welke andere manieren ze toeziet op de bescherming van het cultureel erfgoed. Daarnaast komt aan bod hoe de UNESCO het cultureel erfgoed tot een motor voor de ontwikkeling maakt en welke programma's ze uitvoert om het potentieel van het cultureel erfgoed als stimulator van de interculturele dialoog ten volle tot uiting te laten komen en te benutten.

De brochure Cultureel erfgoed: Het verleden van de toekomst is uitgegeven door het UNESCO Platform Vlaanderen en is gratis te bestellen via info@unesco-vlaanderen.be

Port Royal op de eilanden van Jamaica was een van de grootste steden in de Engelse kolonies in de tweede helft van de 17de eeuw en stond bekend als "de meest verderfelijke stad ter wereld". Omwille van zijn uitstekende ligging temidden de Caribische Zee was het de thuishaven van kapers en piraten zoals de beruchte Sir Henry Morgan. Van daaruit lagen de zeerovers op de loer om de zwaarbeladen vloten van Spanje te plunderen.

Na 1670 werden Port Royal en Jamaica belangrijker voor Engeland omwille van de handel in slaven, suiker en grondstoffen. Het werd al snel het belangrijkste handelscentrum van de Caraïben waarlangs een uitgestrekt handelsnetwerk bevoorraad werd. Maar de glorietijd van Port Royal was van korte duur. Op 7 juni 1692 schudde een zware aardbeving Jamaica wakker. De schokken schudden het zanderige schiereiland waarop de stad was gebouwd stevig door mekaar en ganse gebouwen verdwenen in zee. Die morgen kostte de ramp het leven aan zo'n 2.000 inwoners. Veel slachtoffers zouden nadien bezwijken aan de opgelopen verwondingen en ziektes.

De berging en plundering begon onmiddellijk en ging sporadisch verder. Na de aardbeving werd Port Royal heropgebouwd, om ten prooi te vallen aan een brand in 1703. Na een zware storm, een orkaan en twee aardbevingen in 1722 en 1744 werd de stad gereduceerd tot een Britse scheepsbasis met haventerrein en een hospitaal die op haar beurt in 1905 gesloten werd.

Port Royal is de enige gezonken stad in de Nieuwe Wereld en hoort zo thuis in het rijtje van 'catastrofale' archeologische sites die het directe gevolg zijn van een ramp en culturele karakteristieken en materialen in hun originele context bewaren. Opgravingen van Port Royal leverden uitzonderlijk veel kennis op. Een groot deel van de teruggevonden stenen gebouwen getuigen van de welvaart van de stad. In en rond de gebouwen vond men duizenden artefacten, vaak nog intact: zilveren bestek en tinnen schotels hielpen bijvoorbeeld om het leven in kaart te brengen van de belangrijkste tinhandelaar Simon Benning in de stad, alsook de evolutie van zijn handel en de gebruikte werktuigen. Samen met de uitgebreide archieven, maakten de opgravingen een gedetailleerde reconstructie mogelijk van het dagdagelijkse Engelse koloniale leven aan het einde van de 17de eeuw.

De meest grondige studie van de site begon in 1981. Het Institute of Nautical Archeology, het Nautical Archelogy Program van de Texas A&M University en het Jamaica Heritage Trust sloegen de handen in elkaar en begonnen opgravingen onder mijn leiding. Terwijl het gebied langs de haven door elkaar rolde en verschoof toen het zonk, en zo veel van de oorspronkelijke context vernielde, zonk het gebied dat wij onderzochten schier verticaal met minimale horizontale verschuivingen. Gedurende tien jaar spitsten onze opgravingen zich toe op het commercieel centrum van de stad. We onderzochten acht gebouwen en leverden zo een belangrijke bijdrage aan de studie van de 17de eeuwse stadsplanning, architectuur, eetgewoonten, technologie en andere aspecten van het dagelijks leven.

Als je nu door de nauwe straatjes van Port Royal wandelt, is het moeilijk te geloven dat dit ooit de grootste en economisch belangrijkste Engelse kolonie in Amerika was. De tand des tijds, orkanen en aardbevingen tastten veel gebouwen aan. Onder het wateroppervlak van de haven van Kingston en het land dat de stad omringt, moet nog veel worden ontdekt en kan nog veel worden geleerd. We hebben maar een deel van het werk gedaan aan deze uitzonderlijk gezonken stad die ongetwijfeld een plaatsje op de werelderfgoedlijst verdient.

Duikers die in 1977 een documentaire maakten over het Great Barrier Reef, 's werelds bekendste koraalril gelegen aan de noordoostkust van Australië, stootten op een 18de eeuws fregat begraven in het zand op zo'n 100 km van Cape York. Pas later realiseerden ze zich wat voor een belangrijke archeologische ontdekking ze hadden gedaan door de Pandora te vinden, een schip betrokken bij het legendarische verhaal van de Bounty.

Pandora's doos

De bemanning van de Pandora had, als bijgelovige zeelui, beter moeten weten dan te varen op een schip genoemd naar de godin die door Zeus naar aarde werd gezonden om het kwaad te verspreiden. Het schip werd door de Britse admiraliteit in 1790 uitgezonden om de muiters op de Bounty in te rekenen. Vier maanden later kwam de Pandora in Tahiti aan en binnen de vijf weken had de zwaarbewapende bemanning 14 muiters gevangen genomen die werden opgesloten in een houten gevangenis die de bijnaam "Pandora's doos" meekreeg.

Vijf maanden lang schuimde het schip verschillende eilanden af, op zoek naar de leider van de muiterij, Fletcher Christian, en zijn mannen. Uiteindelijk voer het huiswaarts, maar bij het passeren door de Straat van Torres op 29 augustus 1791 liep het op een rif. Het schip brak niet maar kwam vast te zitten in een zandbank die het na verloop van tijd helemaal opzwolg. Daardoor bleef het vaartuig zo goed als volledig intact -een verschijnsel dat archeologen het Pompei-effect doopten- waardoor de vondst des te belangrijker werd. Onderzoek toonde aan hoe het leven aan boord was en gaf aan hoe het maatschappelijk leven er indertijd uitzag.

Bescherming

Het wrak genoot wettelijke bescherming van de, een jaar eerder in 1976 aangenomen, Commonwealth Historic Shipwrecks Act zodat de site werd afgesloten en onder leiding kwam te staan van het museum van Queensland. Omwille van de grote historische en culturele waarde, gingen wetenschappers uiterst voorzichtig tewerk om de site niet te verstoren. De eerste inleidende studie gebeurde pas in 1979.

Toen besloot men om verschillende stukken van het wrak boven te brengen. De opgraving begon echter niet tot 1995 nadat het museum erin geslaagd was om de nodige 2 miljoen euro in te zamelen. "We moesten zeker zijn dat we over de nodige faciliteiten beschikten om de collectie te bewaren," zegt Peter Gesner, conservator maritieme archeologie van het museum.

Lange termijn

Het zal jaren duren om de houten, lederen, ijzeren en glazen items schoon te maken, te ontzouten en te restaureren. Ondertussen gingen acht expedities door die zich concentreerden op het leven aan boord. Een kanon en de overblijfselen van drie bemanningsleden werden gevonden. Hun DNA werd geanalyseerd. In juni 2000 opende een museum over het schip in Townville en er is een website waar bezoekers zich kunnen verdiepen in de geschiedenis van de Pandora.

Maar het museum is niet van plan om de romp van het schip naar boven te brengen, want het deelt de bekommernis van de Unesco-conventie en het risico op beschadiging is te groot. Het zou overigens ook teveel kosten, naar schatting tussen 7 en 29 miljoen euro. "Het zou waarschijnlijk gemakkelijker zijn om een replica te bouwen," aldus het museum.

Chinese Titanic

Een andere belangrijke onderwater ontdekking werd gedaan in 1999 door de Australische schattenjager Michael Hatcher die in 1986 al het wrak van de Nanking in Indonesische wateren vond en waarvan de lading porselein voor 20 miljoen euro werd geveild. Een Brits historicus, Nigel Pickford, zette Hatcher op het goede spoor naar zijn nieuwe wrak, een Chinese jonk die zo groot was dat hij de bijnaam "de Chinese Titanic" kreeg. Meer dan 1.500 mensen verdronken erin toen het verging in een storm. Pickford had een vage referentie naar de ramp teruggevonden in Britse zeevaartarchieven.

Gedurende een maand kamde Hatcher een gebied van 155 km2 uit met een sonar en magnetometer. Zijn expeditie, door de Britse zender Channel Four vastgelegd in een documentaire, is een schoolvoorbeeld van de hoge kosten die zulks vergt: ze verslond meer dan 23.000 euro per dag. Op de laatste dag, en bijna door zijn centen heen, vond hij een aantal ijzeren hoepels in het zand die hem leidden tot een grote lading Chinees porselein. Een aak die meer weg had van een drijvende fabriek bracht meer dan 300.000 stukken boven.

Uitverkoop

Hatcher drong er bij de historicus op aan om de naam van het vaartuig te achterhalen, want zonder naam, zou het voor de Europese markt bestemde porselein, niet veel waard zijn. Pickford vond een gedetailleerd verslag van de ramp in de Calcutta Journal van 30 mei 1822. De jonk was de Tek Sing, Hatcher in de wolken. Een gebeurtenis in de maritieme geschiedenis was opgeklaard. Maar het was geen kwestie van archeologische observatie. De buit is verdeeld en de site waardeloos voor elk verder wetenschappelijk onderzoek. Op de bodem van de zee, moet je kiezen tussen wetenschap en geld.

Als je een brug wil bouwen, neem je een ingenieur onder de arm. Waarom zou er dan geen professionele expertise nodig zijn wanneer het om archeologische sites gaat? Het is een vraag die Honor Frost, een van de pioniers van de mariene archeologie, zich luidop stelt. "Mariene archeologie begon pas echt met de uitvinding van de aqualong (duikerspak met een zuurstoffles) die pakweg 50 jaar geleden door Jacques Cousteau gepopulariseerd werd. Niemand wist iets van opgravingen af en dus modderde men maar wat aan en bracht de mooiste spulletjes mee naar de oppervlakte."

Vanaf de jaren 1950 deed Honor Frost enkele van de belangrijkste onderwater ontdekkingen, zoals bij Isola Linga ten westen van Sicilië, de enige voorbeelden van oorlogsschepen uit de klassieke oudheid die bekend staan als de Punische schepen van Marsala en dateren uit de derde eeuw voor onze jaarrekening. Samen met andere pioniers zoals George Bass en Peter Throckmorton, ontwierp ze verschillende methoden voor onderwater onderzoek die nog steeds in gebruik zijn.

In 1968 onderzocht ze de uitgestrekte haven van Alexandrië in opdracht van de UNESCO. Opgravingen op de site leveren nu waardevolle vondsten op die verband houden met het zevende wereldwonder, de vuurtoren van Pharos uit de derde eeuw voor onze jaarrekening.

Maar zijn er wel nog nieuwe mariene sites te ontdekken? Volgens Frost wel. "De recente ontdekkingen in Pisa en Sardinië zijn goede voorbeelden." Nabij de beroemde toren van Pisa ontdekte men een "maritiem Pompei": een grote collectie boten en maritieme voorwerpen die dateren uit de derde tot de vijfde eeuw voor onze jaarrekening. Ze werden waarschijnlijk vernield door een grote ramp, een storm of een aardbeving, die de haven overspoelde. Meer recent werd een gelijkaardige vondst gedaan in Sardinië.

Vraag is of wrakken al dan niet moeten worden geborgen, en door wie. "Ik denk dat elk geval afzonderlijk moet worden bekeken. Veel bekende wrakken die werden bovengehaald zijn nationale symbolen, zoals bijvoorbeeld de Vasa in Zweden en de Mary Rosy in Engeland," zegt ze. "Het grootste probleem is de middelen die nodig zijn om een schip degelijk op te graven. De opgraving van de Ulu Burun, een 14de eeuws Turks schip, die revolutionair was voor ons begrip van het bronzen tijdperk in het Middellandse Zeegebied, nam 16 jaar in beslag. Het bewaren van het hout van een dergelijk schip is een enorme taak."

"En wat als er enorme hoeveelheden amfora of porselein worden bovengehaald? De budgetten van musea zijn niet oneindig. Een plaatselijk museum zal ze niet kunnen aankopen, laat staan ze bewaren. Ik ben van mening dat, tenzij er een dringende reden is die opgraving rechtvaardigt, het best is om het erfgoed te laten waar het is," besluit Frost.

Professionele en sportduikers vrezen dat de nieuwe Unesco-conventie betreffende cultureel onderwater erfgoed haar doel zal voorbij schieten door de publieke toegang tot onderwater erfgoed terug te schroeven en het erfgoed over te leveren aan de vernietigende kracht van de natuurelementen. Een foute inschatting, volgens Robert Grenier, een Canadees mariene archeoloog die met zijn "Parks Canada" team de voorbije 38 jaar ruim 50.000 uur onderwater doorbracht in gans Canada, van de Stille Oceaan tot de Atlantische Oceaan, en van het zuiden van de Grote Meren tot 500 km van de Noordelijke Ijszee.

Scheepswrakken kunnen duizenden jaren onder water liggen als volwaardige en waardevolle archeologische sites. Natuurlijke beschadiging komt doorgaans voor tijdens de eerste eeuw van de onderdompeling. Hoewel het gemakkelijk is om te veralgemenen, kunnen we stellen dat metalen wrakken, zoals bijvoorbeeld de Titanic, beter intact blijven nadat ze gezonken zijn. Houten vaartuigen die bloot staan aan zout water, verzwakken sneller en vallen uiteen op de bodem of in de modder of het zand; ze openen zich als een boek. Dit relatief snelle ineenstorten en begraven van een groot deel van de romp en zijn inhoud kan hen echter helpen om de schadelijke gevolgen van de natuurelementen op lange termijn te weerstaan. Op die manier blijven belangrijke delen van het wrak en de inhoud bewaard. Zoals bijvoorbeeld de goed bewaarde romp van een 2.400 jaar oud Grieks koopvaardijschip waaraan ik werkte in Kyrenia (Cyprus) in 1968.

Het behoud van de archeologische waarde op lange termijn van scheepswrakken is ook bewezen door andere wrakken die we bestudeerden in de Noord-Atlantische Oceaan, zoals: de HMS Sapphire, 1696; de Prudent en de Célèbre, 1758; de Machault, 1760; de Breadalbane, 1853; en de gedeeltelijke overblijfselen van de Elizabeth and Mary, 1690, het oudste in Amerika geproduceerde vaartuig ooit gevonden. Het toont aan dat de in situ bewaring, zoals die onder meer in de Verenigde Staten, Australië, Canada en Denemarken wordt toegepast, efficiënt is.

Misvattingen

De overtuiging dat de nieuwe conventie voortaan alle opgravingen verbiedt, is ongegrond: geen enkele archeoloog of wetenschapper zou ooit een dergelijk verdrag steunen. De conventie wil juist verzekeren dat 's werelds onderwater cultureel erfgoed bewaard wordt ten voordele van de mensheid, en niet ten voordele van enkelingen zoals de situatie nu is in veel delen van de wereld. De bewaring "ten voordele van de mensheid" betekent bewaring en toegankelijkheid in situ, of gerechtvaardige gedeeltelijke of complete opgraving die leidt tot publieke toegankelijkheid via musea, presentaties, publicaties en andere media zoals film, video, cd-roms en websites.

Een andere vaakvoorkomende misvatting, is dat het duikers zal verboden worden om te duiken naar wrakken die meer dan 100 jaar onder water liggen: naast in situ bescherming voorziet de conventie immers publieke toegang tot de sites. Niemand wordt verhinderd om naar deze wrakken te duiken, op voorwaarde dat men ze niet verstoort, er niet in graaft of er objecten van verwijdert. Om die reden moeten competente personen de juiste toelating aanvragen bij de bevoegde autoriteiten.

Bondgenoten

In Canada begint het te dagen bij touroperators van duikexcursies: ze beseffen dat archeologen hun broodwinning vrijwaren door de scheepswrakken te beschermen. Ze gaan met ons samenwerken. Zo worden we bondgenoten. Er is geen mooier voorbeeld om dit te illustreren dan de site van het Fortress of Louisbourg in Nova Scotia. In de haven is Parks Canada al van het begin van de jaren 1960 actief met in situ beheer en bescherming van scheepswrakken die sinds hun ontdekking letterlijk in dezelfde staat zijn gebleven. Daar kan ik persoonlijk borg voor staan. In 1963 dook ik voor het eerst naar het meest bekende wrak, dat van de Célèbre, een met 64 kanonnen uitgeruste Franse oorlogsbodem die in 1758 verging. Vandaag ziet het wrak er precies zo uit als toen ik het bijna veertig jaar geleden zag. Iedere duiker kan het net als de andere wrakken bezoeken via een van de erkende commerciële bedrijfjes die zich houden aan de regels voor niet-inbrekend duiken.

Mochten de wrakken in de haven onbeschermd zijn gebleven, dan was er nu vrijwel niets meer van over, zoals het het geval is met andere wrakken uit dezelfde periode buiten het havengebied. Wrakken, soms op slechts 100 meter van de haven, stonden bloot aan artefactenjacht en "onderzoek" door verschillende groepen en individuen en werden helemaal vernield; ze zijn voor altijd verloren.

Samenwerking

Duikers kunnen een belangrijke rol spelen bij de bescherming en het behoud van scheepswrakken. Ze helpen het hoofd te bieden aan het aanslepende probleem van een gebrek aan middelen voor het dure onderzoek, door te helpen bij het documenteren, opvolgen en bekend maken aan het publiek van de duizenden wrakken voor onze kusten. Met de juiste opleidingen en sensibilisatie kunnen we mooie resultaten bereiken. Daarom zijn we bijvoorbeeld al bijna tien jaar betrokken bij een opleiding voor duikers waarbij we het bewustzijn, de kennis en de opnamevaardigheden van duikers aanscherpen om hen archeologie beter te doen begrijpen en van hen competente assistenten te maken die een waardevolle bijdrage kunnen leveren aan ons werk onder water. Deze twee tot drie dagen durende initiatiecursus is een succes overal waar we hem proberen, van Noord-Amerika tot Europa en Zuid-Afrika, en meest recent in Argentinië, Uruguay en Brazilië.

Het is een feit dat iedereen bij deze conventie wint. Het is de enige manier om tot efficiënte bescherming te komen. Ze is niet op maat gemaakt van een aantal geprivilegieerde duikers en commerciële bergers, noch op die van archeologen en ambtenaren: haar enige bekommernis is de bescherming van 's werelds onderwater erfgoed dat toebehoort aan iedereen.

Door het ontbreken van een internationaal wettelijk instrument ter bescherming, ligt veel onderwater cultureel erfgoed zomaar voor het grijpen op de zeebodem. Problematisch zijn niet zozeer de sportduikers die van deze lacune gebruik maken, maar wel de professionele schattenjagers. Met geavanceerde apparatuur plukken zij die zaken van de bodem die hen het meeste geld kunnen opbrengen, zonder zich daarbij te bekommeren om de historische waarde van dergelijke sites. Op die manier verkopen ze een stuk van ons collectief geheugen.

De UNESCO wil een einde maken aan de plunderingen van het onderwater cultureel erfgoed en stelt daartoe een nieuwe Conventie betreffende de Bescherming van Onderwater Cultureel Erfgoed voor. Een document waarover een aantal misverstanden bestaan en dat nog steeds niet in werking is getreden. Dit dossier schenkt klaar water omtrent de conventie en maakt het belang ervan duidelijk.

Plunderingen verhinderen

De UNESCO Conventie betreffende de Bescherming van Onderwater Cultureel Erfgoed die werd aangenomen door de laatste Algemene Conferentie van de Organisatie eind vorig jaar, probeert paal en perk te stellen aan de plunderingen door de commerciële exploitatie van dergelijk erfgoed te verbieden.

Volgens schattingen van commerciële bergers, liggen er nog zo'n 3 miljoen onontdekte wrakken verspreid op de bodem van onze oceanen. Zelfs de cijfers over de scheepswrakken waar we weet van hebben, zijn indrukwekkend. De Northern Shipwrecks Database bijvoorbeeld, bevat gegevens over maar liefst 65.000 schepen die zijn vergaan voor Noord-Amerika alleen. De Dictionary of Disasters at Sea van Charles Hocking uit 1969 vermeldt 12.542 zeilschepen en oorlogsvaartuigen die vergingen tussen 1842 en 1962. En volgens het Museum voor Archeologie in Lissabon, zonken sinds 1522 ongeveer 850 schepen in de zeeën in de omgeving van de Azoren. Minstens 90 daarvan waren Spaanse galjoenen, 40 andere Portugese indiavaarders.

Gezonken rijkdommen

Daarnaast zijn er ook nog gezonken steden zoals handelsstad en piratennest Port Royal in Jamaica dat onder de golven verdween door een aardbeving in 1692. Of overblijfselen van oude beschavingen zoals de vermaarde vuurtoren van Alexandrië in Egypte en de neolithische dorpen die ontdekt werden in de Zwarte Zee en waarvan sommigen beweren dat ze het mysterie van Noah's grote vloed kunnen helpen verklaren.

Deze schatten van ons culturele erfgoed staan onder aanzienlijke bedreiging. Technologie verschaft vastberaden en goed gefinancierde schattenjagers relatief gemakkelijke toegang tot de diepten van de oceaan. En het loont de moeite: de potentiële opbrengsten zijn groot. In 1985 ontdekte berger Mel Fisher het wrak van de Señora de Atocha, een Spaans galjoen dat in 1622 voor Florida Keys verging met een lading van goud, zilver en juwelen met een geschatte waarde van liefst 460 miljoen euro. Het veilinghuis Christie's is specialist in wat het noemt "wettig geborgen materiaal uit scheepswrakken". In 1986 haalde het ruim 18 miljoen euro op uit de verkoop van 3.786 loten Chinees porselein en goudstaven geborgen uit de Gelderhmahlsen die onder Nederlandse vlag voer en verging in 1792 in de Zuid-Chinese Zee. En in 1992 bracht de verkoop van porselein, bekend als de Vung Tao Cargo, bovengehaald uit een wrak voor de zuidkust van Vietnam, zo'n 8 miljoen euro op. In 1997 hadden minstens zes internationale schattenjagers een basis in Portugal om te profiteren van de bijzondere rijkdom aan cultureel erfgoed voor de kusten van het land.

Nieuwe goudkoorts

Zelfs brave huisvaders met een zwak voor sportduiken kunnen aan de jacht deelnemen in lagere kustwaters, en doen dat ook met zijn miljoenen. In 1974 bleek uit studies al dat er voor de kusten van Turkije geen enkel wrak meer lag dat niet verstoord was. In de Filippijnen, een belangrijke maritieme link met Zuidoost-Azië gedurende meer dan 1.000 jaar, huren buitenlandse bedrijven lokale vissers in om te zoeken naar waardevolle goederen in de talrijke wrakken die er op de zeebodem rusten. Het resultaat van deze nieuwe "goudkoorts" is dat ganse hoofdstukken uit onze geschiedenis zomaar verloren gaan.

"Schattenjagers worden gedreven door economische motieven en bekommeren zich niet om het vergroten van de kennis over onze geschiedenis," legt Mounir Bouchenaki Onder-Directeur-Generaal voor Cultuur bij de UNESCO, de vinger op de wonde. "Tijd is geld en dus werken ze snel om zoveel mogelijk artefacten in een zo kort mogelijke tijd boven te halen. Terwijl een archeoloog soms tien jaar of langer besteedt aan het bestuderen en blootleggen van een schip waarbij alle objecten bewaard worden en de bevindingen nauwgezet beschreven. Op die manier kunnen we enorm veel kennis verwerven. Door schattenjagers gaat die allemaal verloren. Ze houden geen notities bij en de artefacten worden verspreid over de ganse wereld waar ze terecht komen in privé-collecties. En dat is een spijtige zaak voor de mensheid op zijn geheel. Want zonder kennis is er geen geheugen."

Algemeen belang

Als een site zoals het hoort wordt blootgelegd, wint iedereen er bij. De archeologische studie van de Pandorra, die voor de kust van Australië's Queensland zonk in 1791, hielp het verhaal van de muiterij op de Bounty en de zoektocht naar de muiters vervolledigen. In Zweden is het wrak van de 17de eeuwse oorlogsbodem Wasa 's lands grootste toeristische troefkaart die dagelijks ongeveer 350 euro per toerist oplevert voor de nationale economie. Het onderwater onderzoek nabij Bodrum in Turkije leidde tot de verdrievoudiging van de bevolking in de streek en werd een van de best bezocht sites van het land. En dat terwijl de commerciële recuperatie van het porselein van de Geldermahlsen niet alleen leidde tot de vernieling van het wrak, de 18 miljoen euro die de verkoop van de lading opbracht, was slechts een eenmalige winst.

Landen worden zich steeds beter bewust van de waarde van hun onderwater erfgoed. Verschillende troffen maatregelen om het te beschermen en om de historische scheepswrakken en archeologische sites in hun territoriale wateren beter te beheren. Maar dergelijke regels gelden niet in internationale wateren, waar wrakken, zoals bijvoorbeeld dat van de Titanic, in principe voor iedereen zomaar voor het grijpen liggen. De nieuwe conventie van de UNESCO wil die leemte voor eens en altijd waterdicht opvullen.