Gepubliceerd op 15/07/2026 door Vlaamse Unesco Commissie
Wat vertelt een stapel oude papieren ons over wie we zijn? Meer dan je denkt. In een tijd waarin informatie vluchtig en digitaal is, bewaren archieven het langetermijngeheugen van onze samenleving. Dat geldt zeker voor het universiteitsarchief van Leuven, dat door UNESCO werd erkend als werelderfgoed binnen het Memory of the World-programma. Wij gingen langs in Leuven voor een gesprek over de archieven met Marc Carnier en Bert Demarsin.
We associëren erfgoed met indrukwekkende gebouwen en eeuwenoude tradities. Maar wist je dat UNESCO ook documenten beschermt? Via het Memory of the World-programma kunnen boeken, manuscripten, kranten, foto’s, geluids- en video-opnames en digitale media worden erkend als erfgoed. Documenten tonen ons de rijkdom aan en verscheidenheid van talen, volkeren en culturen. Het Memory of the World-Register bevat documentair erfgoed dat van uitzonderlijke betekenis is voor de mensheid. Daar horen ook vier Vlaamse archieven bij.
Eén daarvan vind je in de studentenstad Leuven. In 2013 is het archief van de universiteit ingeschreven in het internationale MOW-register. Leuven was, na Parijs, de grootste universiteit ten noorden van de Alpen in de 16e eeuw. De stad speelde ook een belangrijke internationale rol in de eerste ontwikkelingen van de typografie en de cartografie, en in de introductie van de katholieke reformatie.
De bijna 200 strekkende meter van de universitaire administratie vormen een van de meest homogene universitaire archieven van het Ancien Regime. Ze geven inzicht in de realiteit van een vroege moderne universiteit, de werking ervan en de interactie tussen studenten, professoren en de bredere samenleving. Het gaat vooral om de wel driehonderd prachtige charters met privileges van pausen en machthebbers.
De universiteitsbibliotheek op het Leuvense Ladeuzeplein huisvest een deel van de collectie. “Eigenlijk gaan deze documenten over internationale politiek”, zegt Bert Demarsin, diensthoofd van het Universiteitsarchief. “De charters die in de bibliotheek liggen, bepaalden tijdens het Ancien Regime de rechten en vrijheden van de universiteit en haar verhouding ten op zicht van de politieke en religieuze autoriteiten.”
Het universiteitsarchief van Leuven is niet alleen belangrijk voor de geschiedenis van de universiteit zelf. Het heeft ook een bredere Europese betekenis. “Gedurende eeuwen trok de universiteit studenten en professoren uit heel Europa aan. Daardoor weerspiegelt het archief een internationaal netwerk van geleerden, studenten en intellectuelen”, zegt Demarsin.
In 2013 kwam de UNESCO-inschrijving. Volgens Demarsin bevestigt het label vooral de waarde van de collectie. “Het toont aan dat dit archief ertoe doet en dat de kennis die het bevat van wereldniveau is. De universiteit pakt graag uit met de charters, en dat kan deels door die erkenning.” Meer nog, het UNESCO-label helpt ook om financiering los te maken en projecten op te zetten met internationale partners, aldus Demarsin.
“Je wordt er even stil van, wanneer je de charters ziet”, zegt Bert Demarsin. Zo toont hij ons de stichtingsbul van de oude Leuvense universiteit, die dateert van 1425. “Er gaat iets heel magisch uit van een document dat 600 jaar oud is en nog steeds heel leesbaar is. En door het UNESCO-label weten mensen dat ze kijken naar iets bijzonders.”
De administratieve documenten, die ons een inkijk geven in de interne werking van de oude universiteit, worden enkele honderden meters verder bewaard in het Rijksarchief in de Vaartstraat. Marc Carnier is daar de hoofdarchivaris. Ook hij erkent de externe uitstraling die de inschrijving op het MOW-register creëert voor de collectie. Bovendien zorgde de erkenning voor het digitaliseren van een deel van de archieven met steun van de Stichting Baillet Latour.
Een belangrijk onderdeel van de collectie zijn de inschrijvingsregisters van de universiteit. Daarin staan de namen van studenten, professoren en andere verbonden personen. In totaal gaat het om ongeveer 140.000 manueel geschreven namen, ook digitaal te consulteren. Daar horen ook enkele beroemdheden bij, zoals Desiderius Erasmus. Voor historisch onderzoek is dit bijzonder waardevol, zegt Carnier. “Het maakt het mogelijk om de netwerken van intellectuelen in Europa te reconstrueren vanaf de late middeleeuwen tot het einde van het Ancien Regime.”
Ook volgens Demarsin zit er naar de toekomst toe nog veel onderzoekspotentieel in de universiteitsarchieven. Zo werd het deel van de archieven dat in de universiteitsbibliotheek ligt volledig gedigitaliseerd en is het online consulteerbaar voor studenten en onderzoekers. “Je zou hier bijvoorbeeld artificiële intelligentie op kunnen loslaten en makkelijk vergelijkingen kunnen maken met archieven van andere universiteiten.”
Maar waarom is het zo belangrijk om deze archieven in ere te houden? Volgens Marc Carnier vervullen archieven een belangrijke democratische waarde. “Een archief is het geheugen van het land”, zegt hij. “Zonder archieven belet je mensen om te bekijken of beslissingen al dan niet goed genomen zijn. Zonder loop je als samenleving het risico om blindelings te varen.”
Binnen de schoot van de Vlaamse UNESCO Commissie is het Vlaamse MoW-comité in 2025 heropgestart. Dat comité had enkele jaren stilgelegen na internationale spanningen rond een UNESCO-dossier over zogenaamde ‘troostmeisjes’ uit de Tweede Wereldoorlog. Daardoor nam Vlaanderen tussen 2017 en 2025 minder actief deel aan het programma. Sinds de nieuwe doorstart van het comité, nomineerde het meteen al twee nieuwe dossiers voor internationale erkenning door UNESCO: Manuscripten Ten Duinen en Ter Doest (Brugge) en Codex Eyckensis (Maaseik). De beslissing van UNESCO wordt verwacht in de herfst van 2027.
Verder lezen
