Een nieuw rapport van Europeana, The case for Public AI: making it happen with cultural heritage, roept overheden, erfgoedinstellingen en beleidsmakers op om werk te maken van een publieke benadering van artificiële intelligentie (AI). Het rapport stelt dat bibliotheken, archieven en musea een sleutelrol spelen bij de ontwikkeling van betrouwbare, transparante en inclusieve AI-systemen.
AI heeft betrouwbare kennis nodig
Generatieve AI verandert ingrijpend hoe mensen informatie zoeken, kennis verwerven en cultuur beleven. Tegelijk groeit de bezorgdheid over de kwaliteit van de gegevens waarop AI-systemen worden getraind, de transparantie van hun werking en de machtsconcentratie bij een beperkt aantal technologiebedrijven. Volgens het rapport is het daarom essentieel dat ook publieke instellingen mee vorm geven aan de AI-infrastructuur van de toekomst.
Waarom cultureel erfgoed het verschil kan maken
Cultureel erfgoed biedt hiervoor een unieke basis. Erfgoedinstellingen beheren collecties die zorgvuldig worden beschreven, gedocumenteerd en in hun historische context geplaatst. Die expertise maakt hen tot betrouwbare partners voor de ontwikkeling van AI die niet alleen technisch performant is, maar ook maatschappelijk verantwoord.
Het rapport schuift Public AI naar voren als een leidend paradigma voor de erfgoedsector. Dat begrip zelf bestaat al, maar de auteurs tonen hoe het kan dienen als kader om technologische innovatie te verzoenen met mensgerichte en waardengedreven erfgoedpraktijken. Public AI vertrekt vanuit publieke waarden zoals transparantie, betrouwbaarheid, democratische controle en maatschappelijke meerwaarde. Daarvoor is niet alleen open toegang tot kwaliteitsvolle data nodig, maar ook duidelijke afspraken over hergebruik, bronvermelding, verantwoordelijkheid en de bescherming van cultureel erfgoed.
Een visie die aansluit bij UNESCO
De aanbevelingen sluiten nauw aan bij de UNESCO Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence uit 2021. Die internationale norm benadrukt dat AI steeds moet bijdragen aan mensenrechten, culturele diversiteit, inclusie en het algemeen belang. De Vlaamse UNESCO Commissie verwelkomt daarom initiatieven die de culturele sector een actieve rol geven in het vormgeven van een verantwoord AI-ecosysteem.
Van collecties naar een publieke AI
Het rapport vloeit voort uit de Common European Data Space for Cultural Heritage, waarvan Europeana de steward is en kwam tot stand met steun van de Europese Unie. Het biedt beleidsaanbevelingen én concrete handvatten voor erfgoedinstellingen die hun collecties willen inzetten voor een betrouwbare en publieke AI.
AI zal in toenemende mate bepalen hoe mensen toegang krijgen tot kennis. Daarom is het van groot belang dat publieke instellingen mee bepalen welke kennis beschikbaar is, hoe die wordt geïnterpreteerd en welke waarden daarin worden weerspiegeld. Cultureel erfgoed is niet alleen een bron uit het verleden, maar ook een bouwsteen voor de AI van morgen.
