Wanneer klokken vrede laten klinken

Wat hebben beiaarden met vrede te maken? Meer dan je misschien denkt! Op 21 september, de Internationale Dag van de Vrede, is dat verhaal bijzonder actueel. De beiaard kennen we vooral als een eeuwenoud muziekinstrument, maar in de twintigste eeuw kreeg hij er een nieuwe betekenis bij: die van instrument van herinnering en vrede.

Van vernieling naar internationale bekendheid

De Eerste Wereldoorlog betekende een keerpunt voor de beiaardcultuur. Al in de eerste weken van de oorlog gingen verschillende Belgische beiaarden verloren door oorlogsgeweld. De vernielingen trokken veel aandacht in de geallieerde landen.

Daar kregen ze een plaats in de beeldvorming over de Duitse inval. De boodschap: oorlog treft niet alleen mensen, maar ook het typisch Belgisch erfgoed. Zo kwam ook de Belgische beiaardcultuur internationaal sterker in de kijker.

Een monument dat klinkt

Na de oorlog kreeg die bekendheid een opvallend vervolg. In verschillende landen werden War Memorial Carillons en Peace Carillons opgericht. In Canada en Nieuw-Zeeland kregen beiaarden zelfs een plaats in nationale herdenkingsmonumenten.

Volgens beiaardier en onderzoeker Luc Rombouts is de internationale verspreiding van de beiaard in de twintigste eeuw dan ook voor een belangrijk deel te danken aan de beeldvorming tijdens en kort na de Eerste Wereldoorlog.

Vandaag zijn ongeveer vijftig van de zowat 650 beiaarden wereldwijd verbonden met de vredesgedachte.

Van oorlogsmateriaal naar vredesklok

Maar het verhaal stopt niet bij de beiaard. Ook klokken zelf hebben een bijzondere band met oorlog en vrede. In oorlogstijd kon de krijgsmacht ze opeisen om te versmelten tot wapens. Keerde de vrede terug, dan werden nieuwe klokken gegoten en klonken ze opnieuw. Zo raakte de klank van klokken steeds sterker verbonden met vrede.

Rombouts verwijst onder meer naar Japan. Na de Tweede Wereldoorlog ontstonden op verschillende plaatsen vredesklokken. In Nagasaki kreeg die symboliek een bijzondere betekenis: de kathedraal werd verwoest door de atoombom, maar haar klokken overleefden de aanval. Enkele maanden later luidden ze opnieuw.

De vredesboodschap levend houden

Die vredesboodschap klinkt vandaag nog altijd verder. Sinds 2014 bestaat het International Network of War Memorial and Peace Carillons, waarvan Rombouts medeoprichter is. Het netwerk brengt beiaarden samen die verbonden zijn met oorlog, herdenking en vrede. Rond 21 september moedigt het beiaardiers aan om een vredesprogramma te spelen en verspreidt het muziek rond het thema.

Voor Rombouts is die bewustmaking belangrijk. Veel van de oudste herdenkingsbeiaarden dateren uit de jaren 1920. Een eeuw later dreigt hun oorspronkelijke betekenis soms naar de achtergrond te verdwijnen.

Natuurlijk blijven het muziekinstrumenten. Maar op bepaalde momenten mag ook het verhaal achter die muziek opnieuw hoorbaar worden. Zoals Rombouts het zelf verwoordt, gaat het om het herdenken van gesneuvelden en het vieren van de vrede.

Meer dan honderd jaar na de Eerste wereldoorlog klinkt die boodschap nog altijd vanuit verschillende toren. Sommige beiaarden dragen dus niet alleen muziek, maar ook een verhaal van verlies, herinnering en vrede met zich mee. En precies dat verhaal mag blijven klinken.